PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (9)/2003
ISSN 1642-0853

Osobliwości krajoznawcze w powiecie zielonogórskim

Słupy drogowe poczty brandenbursko-pruskiej


Poczęto je stawiać na Środkowym Nadodrzu w XVIII i XIX wieku dla usprawnienia usług pocztowych. Milowe, półmilowe i ćwierćmilowe słupy pozwalały na orientowanie się w przebytych odległościach oraz umożliwiały zachowanie dyscypliny czasowej, przewidzianej w wykazach kursów dyliżansów.


Słup milowy przy drodze Zielona
Góra - Krosno Odrzańskie
(okolice Sudołu)

Pierwsze niewielkie stacje pocztowe w woj. lubuskim istniały zapewne już na początku XVII w. Podlegały powstałej w 1632 r. samodzielnej dyrekcji pocztowej we Wrocławiu. Rozkwit połączeń pocztowych na tym terenie nastąpił dzięki elektorowi brandenburskiemu, który od 21 kwietnia 1642 r. przystąpił do tworzenia dalekobieżnych międzykrajowych państwowych linii pocztowych. Do roku 1660 poczta berlińska docierała do większości ważniejszych miast w Europie, oprócz jednego - Wiednia. W końcu udało się pokonać opory ze strony austriackich monopolistów pocztowych Thurn-Taxis i pierwsza brandenburska poczta konna z Wrocławia do Berlina przez Środę Śląską, Polkowice, Nowe Miasteczko, Zieloną Górę, Krosno, Frankfurt n. Odrą wyruszyła 15 września 1662 r.

Reorganizując kilkakrotnie w XVIII i XIX w. pruską pocztę, skorzystano ze sprawdzonych wzorów saskich i nakazano na głównych traktach pocztowych z Berlina stawiać słupy pocztowe. Słupy te straciły swe znaczenie w roku 1880, kiedy w Brandenburgii wprowadzono system dziesiętny i odległości zaczęto mierzyć w kilometrach. Słupy te można podzielić na następujące grupy (pod względem kształtu):

1) kamienie pocztowe (ćwierć- oraz półmilowe) w formie prostopadłościanów rozszerzających się u dołu, zwieńczonych sferycznie, przyozdobionych wypukłą czterolistną rozetką zwróconą do osi jezdni, o wymiarach (szer. x dł. x wys.): ćwierćmilowe 0,71 x 0,5 x 0,8 m, półmilowe 0,8 x 0,5 x 1,1 m;

2) jednomilowe słupy pocztowe w kształcie obelisku, wykonane jako odlewy żeliwne, wypełnione ubitą ziemią lub zaprawą murarską, wsparte na dwóch graniastosłupach (też odlewach żeliwnych), zwieńczone stożkiem z zaprawy cementowej, przyozdobione wypukłą dookolną opaską oraz trąbką na wstędze (na dwóch przeciwległych ścianach), o wysokości ok. 2,7 m;

3) półmilowe, dwuczęściowe, wykonane z piaskowca, także w kształcie obelisku na prostopadłościennym postumencie, zwieńczone niskim stożkiem, bez jakichkolwiek ozdób i motywów pocztowych o wysokości ok. 2 m;

4) jednomilowe, dwuczęściowe wykonane z piaskowca, gładkie bez ozdób (opaski, trąbki) o wysokości ok. 2,8 m;

5) jednomilowe - ceglane, otynkowane kopie słupa żeliwnego (bez trąbek) o przekroju nieco mniejszym od oryginału, przy zachowanej wysokości.

Wydaje się, że najwcześniej postawiono kamienie pocztowe z grupy pierwszej i to jeszcze przed zajęciem Śląska przez Prusy. Potwierdzeniem może być fakt, że występują one tylko w byłej brandenburskiej części woj. lubuskiego - w Drzeniowie - półmilowe i przed (i za) Uradem - ćwierćmilowe. Jednomilowe słupy pocztowe z grupy drugiej prawdopodobnie zostały postawione na przełomie XVIII i XIX w. W woj. lubuskim zachowały się trzy takie oryginalne słupy (w Zielonej Górze, Leśniowie Wlk. i Osiecznicy).

Do dzisiaj na lubuskim odcinku Berlin - Wrocław zachowało się 11 różnych słupów pocztowych, w tym cztery w powiecie zielonogórskim. Stoją po prawej stronie traktu i są pomalowane, nie posiadają jednak napisów. Emblemat poczty (trąbka) zwrócony był przodem do poruszającego się.

Słupy pocztowe w powiecie zielonogórskim

Racula - słup jednomilowy (z grupy czwartej) częściowo uszkodzony w czasie ostatniej wojny stoi 1,1 km na południowy wschód od wsi, między słupami telefonicznymi 114/33 a 115/33, przy starej drodze do Wrocławia. Obecnie wieś mija obwodnica, a słup stoi na praktycznie ślepo zakończonej prostolinijnej drodze (jeśli nie liczyć skromnego zjazdu przez stację benzynową do wspomnianej obwodnicy).

Jest to prawdopodobnie uproszczona kopia zniszczonego słupa, gdyż wykonano ją w nieco odmienny sposób niż podobne słupy w Osiecznicy, Leśniowie Wlk. i Zielonej Górze (dawniej też w Dąbiu i Gronowie). Mianowicie ustawiony na typowym cokole piramidalny obelisk nie posiada ani opaski ani trąbki pocztowej. Nie jest też pomalowany. Jego lokalizacja jest raczej wtórna, gdyż w tym miejscu na starej mapie z XIX w. nie ma żadnego słupa. Najbliższym, położonym ok. l km dalej w stronę Wrocławia był słup jednomilowy. Być może właśnie po jego zniszczeniu ustawiono w obecnym miejscu nieudolną kopię. Wolf-gang Brylla z Zielonej Góry, powołując się na historyczne opracowanie A. Főrstera pt. "Aus Grünbergs Vergangenheit" z 1900 r. sugeruje, że mogło to nastąpić podczas przebudowy odcinka drogi z Zielonej Góry do Nowej Soli w latach 1804-1806. Wymiary podstawy ww. słupa (w cm): 5 x 94 x 94; cokołu: 64 x 71 x 71. Wysokość samego obelisku 222 cm. Wysokość całkowita słupa wraz z cokołem i podstawą wynosi 291 cm.

Zielona Góra - słup jednomilowy stoi przy drodze do Krosna Odrzańskiego (przy ul. Wojska Polskiego), 100 m za tabliczką z nazwą miejscowości i 650 m przed przejazdem kolejowym na linii do Nowogrodu Bobrz., w pobliżu słupa telefonicznego nr 9/35. Wymiary i wygląd podobne do słupów z Osiecznicy i Leśniowa Wlkp., z tym że cały słup z cokołem i zwieńczeniem zamalowano na czerwono, trąbkę na złoto, zaś opaskę na niebiesko. Wandale dopełnili reszty, smarując na jego ścianach prymitywne graffiti. Prawdopodobnie podczas poszerzania drogi słup przemieszczono i niepotrzebnie obrócono o 90 st., gdyż trąbki nie są ustawione zgodnie z kierunkiem jazdy, aby były widoczne do zbliżających się do niego z obu stron, lecz tak, że widoczna jest tylko jedna trąbka ze strony jezdni, zaś drugiej nie widać wcale, chyba że wyjdzie się z pojazdu i obejdzie słup dookoła. Ponadto nie jest to raczej oryginalne miejsce jego posadowienia, gdyż według starych map nie powinien się tu znajdować żaden słup. Najbliższy słup ćwierćmilowy (1/4 mili) stał ok. 850 m dalej na zachód, a kolejny, półmilowy, ok. 1100 m w stronę centrum miasta.

Obelisk ma 215 cm wysokości, w tym od szczytu do opaski 86 cm, szerokość opaski 26 cm, od opaski do cokołu 103 cm. Cokół ma: 56 x 73 x 73 cm.

Radomia (niem. Seifersholz) - słup półmilowy ze śladami uszkodzenia z grupy trzeciej stoi w pobliżu przystanku autobusowego (wieś leży 1,5 km na południowy zachód od głównej drogi) koło słupa telefonicznego nr 110/55, przy skrzyżowaniu z leśną drogą Radomia - Płoty. Ma wygląd niskiej, łagodnie ściętej białej piramidy o wysokości 134 cm, stoi na czerwonym cokole o wymiarach 53 x 63 x 63 cm, materiał - piaskowiec. Na ścianach są widoczne gęsto i równomiernie rozłożone poziome linie oraz liczne ślady uszkodzeń mechanicznych powstałych prawdopodobnie od kul. W pobliżu leży obrobiona piaskowcowa płyta 84 x 84 cm, która być może jest dawną podstawą. Prawdopodobnie i ten słup został przemieszczony, gdyż według starych map w tym miejscu powinien znajdować się słup ćwierćmilowy (1/4 mili), a nie półmilowy.

W czasie kampanii napoleońskiej miasto znalazło się na trasie przemarszu wojsk francuskich. Według tradycji dwukrotnie nocował tu cesarz Napoleon - 16 lub 17 grudnia 1806 roku i po klęsce pod Moskwą - 11 grudnia 1812 roku. Stąd nazywany też jest domem napoleońskim.

Jak pokazuje mapa z 1826 roku autorstwa Fr. Frósewitza z zamierzonego projektu do tego czasu przetrwała wschodnia oficyna wolno stojąca przy Nowym Rynku - w linii pierzei. Na jej miejscu w latach 1841-1843 pobudowano ratusz miejski, na ziemi ofiarowanej miastu przez Feliksa Mniewskiego, ówczesnego właściciela posesji. Pawilon zachodni zastąpiła stajnia - wozownia, zbudowana w drugiej połowie XIX wieku.

Leśniów Wlk. (niem. GroB Lessen) - słup jednomilowy, stoi na południowy wschód od wsi, ok. 250 m przed skrzyżowaniem z drogą wiodącą na północ do wsi Sudoł, koło słupa telefonicznego 215/35. Na podstawie o wymiarach 10 x 93 x 95 cm (wys. x szer. x głęb.) stoi cokół mający (63 x 73 x 73 cm), na nim zaś wysmukły, piramidalny obelisk o wysokości 210 cm (przekrój dolnej części ma 54 x 54 cm). W połowie wysokości widnieje opaska z zamalowanymi nazwami miejscowości, ich odległościami (przekrój słupa w dolnej części opaski wynosi 40 x 41 cm, a w górnej - z powodu zwężenia na obelisku - już tylko 37 x 38 cm). Rozmiary trąbki pocztowej wraz z kokardą: 83 x 37 cm, przy wewnętrznej średnicy okręgu 13 cm. Kolorystyka taka sama jak na słupie w Osiecznicy. Jeśli pominąć kamienną podstawę, jego wygląd i rozmiary są także podobne do tegoż słupa i opisywanego powyżej słupa z Zielonej Góry. Prawdopodobnie słup ten stał dawniej bliżej wsi i został wtórnie przemieszczony, gdyż według starych map pełna mila wypadała tuż na wschód od wsi, natomiast za skrzyżowaniem do wsi Sudoł stał już słup ćwierćmilowy (1/4 mili).

Wymienione wyżej zabytki, a zarazem pamiątki dawnej poczty działającej w woj. lubuskim (pow. zielonogórskim), są w nie najlepszym stanie. Wszystkie wymagają prac renowacyjnych.

tekst i zdjęcie:
Mieczysław Wojecki

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT