PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (9)/2003
ISSN 1642-0853

W 75-lecie Ligi Ochrony Przyrody

Diamentowy jubileusz obrońców przyrody


O liczbie zdarzeń sprzed wielu i całkiem niedawnych lat, które służyły ochronie rodzimej przyrody, można powiedzieć, że ma ona w naszym kraju tysiącletnie tradycje. Zasługi w tej dziedzinie mieli Bolesław Chrobry, Władysław Jagiełło, Kazimierz Wielki, Zygmunt August, Stefan Batory i Stanisław August Poniatowski. Oprócz królów i ministrów wiekopomne zasługi mają uczeni oraz zwykli ludzie, którzy badali i chronili przyrodę lub po prostu jej nie szkodzili w swoim najbliższym otoczeniu. Niestety, przez wiele minionych lat skuteczni byli także ci, którzy o nią nie dbali, bo była. Mimo wszystko mamy ogromne zasoby różnorodnej przyrody, pod tym względem jesteśmy jednym z najbogatszych społeczeństw i krajów europejskich.

Nie byłoby dzisiejszej ekologii i ochrony przyrody, gdyby nie działalność naukowa i publiczna Stanisława Staszica - założyciela w 1800 r. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, uznanego za ojca polskiej geologii, krajoznawstwa i turystyki przyrodniczej. Po wielkiej podróży w 1805 r. opisał zasoby naturalne kraju w dziele O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski z 1815 r. Jego wędrówki i pasje poznawcze naśladowali także uczeni, pisarze, artyści, amatorzy przygód. Wielu z nich stawało w obronie przyrody górskiej - Baraniej i Babiej Góry, Tatr i Pienin oraz osobliwości takich jak limba, szarotka, kozica, świstak, pierwotny las na niżu i w górach. Domagali się pohamowania kłusownictwa, pazernej eksploatacji, spisania praw ochrony przyrody w ustawach państwowych. Nauczania i popularyzowania wiedzy o przyrodzie, co się streszcza w zachęcie "poznaj swój kraj".

W 1816 r. powstało Towarzystwo Naukowe Krakowskie, od 1872 r. Akademia Umiejętności inicjowała badania terenów górskich i ochronę ich przyrody. W 1847 r. powstało Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, we Lwowie od 1872 r. Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika. Przyrodnik Eugeniusz Janota w 1876 r. tworzył Galicyjskie Towarzystwo Ochrony Przyrody, napisał pierwszy turystyczny "Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin", w którym wskazywał na piękno i osobliwości przyrody górskiej. L. opłacał ze swojej kieszeni straż górską, aby uchronić kozice i świstaki przed kłusownikami. Ludwik Pietrusiński, przyrodnik z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który tropem Staszica podziwiał przyrodę okolic Baraniej Góry, Babiej Góry, Tatr i Pienin zalecał te góry płci pięknej jako łatwe do zwiedzania. W 1868 r. Sejm Krajowy we Lwowie uchwalił ustawę "względem zakazu lapania, wytępiania i sprzedawania zwierząt alpejskich właściwych Tatrom, świstaka i dzikich kóz" Powstałe w 1886 r . Krakowskie Stowarzyszenie Ochrony Zwierząt wydawało znamienną publikację "Ochrona ludzi a ochrona zwierząt" i apelowało, aby nie niszczyć kretów, jeży, żab, węży, dokarmiać ptaki, chronić ich gniazda i rozwieszać budki lęgowe w parkach miejskich. Dopiero od 1909 r. galicyjska ustawa łowiecka zakazywała polowań na kozice i świstaki.

Wielkie zasługi dla ochrony polskiej przyrody mają "starsze siostry i bracia" dzisiejszej dostojnej jubilatki - np. Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie od 1874 r. jako Towarzystwo Tatrzańskie, od 1921 r. Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, skupiało badaczy górskiej przyrody, nawoływało do chronienia lasów górskich i utworzenia parków narodowych w Tatrach i Pieninach. Z inicjatywy TT powstało w 1878 r. Towarzystwo Ochrony Tatr Polskich, aby chronić górskie lasy. W 1889 r. hrabia Władysław Zamoyski wykupił tatrzańskie dobra i przekazał fundacji "aby służyły całemu narodowi". Ochronę przyrody popularyzował Akademicki Klub Turystyczny założony we Lwowie w 1906 r. przez Mieczysława Orłowicza - pioniera polskiej turystyki - oraz Polskie Towarzystwo Krajoznawcze założone w Warszawie w 1906 r. przez Kazimierza Kulwiecia, Aleksandra Janowskiego i in. W czerwcu 1907 r. pierwszą 300-osobową wycieczkę przyrodniczą poprowadziło do lasów, na podmokłe łąki i piaszczyste wydmy w Puszczy Kampinoskiej opodal Warszawy. Statutowym obowiązkiem członków TT i PTK było poznawanie rodzimej przyrody i rozpowszechnianie wiedzy o niej. Podobne cele miało Polskie Towarzystwo Krajoznawcze we Lwowie (1912) i Towarzystwo Krajoznawcze w Poznaniu (1913).

O ochronie przyrody było głośno w PTK od 1908 r., kiedy powstała komisja Ochrony Osobliwości Przyrody. K. Kulwieć napisał "Osobliwości i zabytki przyrody oraz ich ochrona", A. Janowski popularyzował te sprawy w czasie wycieczek i w podręczniku "Wycieczki po kraju", Ferdynand Wilkosz domagał się od władz urzędowej ochrony przyrody. Marian Raciborski w 1913 r. zaczął wykładać na uniwersytecie we Lwowie przedmiot "zabytkoznawstwo przyrodnicze". Przyroda, jej ochrona i osobliwości zajmowały poczesne miejsce w pierwszych muzeach krajoznawczych z inicjatywy A. Janowskiego, K. Kulwiecia i Ludomira Sawickiego.

Jedną z najwybitniejszych postaci w ochronie polskiej przyrody był pisarz, filozof i prawnik Jan Gwalbert Pawlikowski - jego wielkie dzieło "Kultura a natura" z 1913 r. jest dziś całkowicie zapomniane i nieznane przez dzisiejszych wigów turystyki, krajoznawstwa, edukacji ekologicznej i ochrony środowiska. W 1911 r. był inicjatorem Komisji Ochrony Tatr w TT, aby uchronić je "przed czynnikami zacierającymi pierwotny charakter krajobrazu tatrzańskiego", a także przeciwdziałać "zaśmiecaniu gór i w ogóle niewłaściwemu zachowaniu się człowieka w stosunku do dzikiej przyrody". Wybitnymi uczniami Pawlikowskiego byli geolog Walery Goetel i botanik Władysław Szafer, orędownicy parków narodowych, przede wszystkim w Tatrach i Pieninach.

W 1919 r. w Krakowie powstała Państwowa Rada Ochrony Przyrody, wiele lat kierował jej pracą W. Szafer. We wrześniu 1919 r. MWRiOP wydało rozporządzenie o prawnej ochronie zabytków przyrody, np. jaskiń, meteorytów, głazów narzutowych, pomnikowych drzew, roślin azalii pontyjskiej, różanecznika, szarotki, i zwierząt: ryby siei, bociana czarnego, orła przedniego, bobra, świstaka, kozicy, łosia i żubra. W Białowieży od 1921 r. Leśnictwo Rezerwat zapoczątkowało pierwszy polski park narodowy. Z inicjatywy rady utworzono 180 rezerwatów, planowano dalsze 200, pod ochroną znalazło się 4,5 tys. pomników przyrody. Powstawały plany parków narodowych w Tatrach, Pieninach, w masywie Babiej Góry, w Czarnohorze w Karpatach Wschodnich, w Wielkopolsce i Górach Świętokrzyskich.

To Szafer ze Szwajcarii przeniósł do Polski w 1923 r. pomysł utworzenia Ligi Ochrony Przyrody, która miała m.in. gromadzić pieniądze na wykupywanie terenów, by ochronić cenne tereny i osobliwości przyrody. Pierwszym takim obiektem z inicjatywy LOP zabytkiem była Grota Kryształowa w kopalni soli w Wieliczce, wykupiona za zgoda Eugeniusza Kwiatkowskiego, wówczas ministra przemysłu i handlu, inicjatora budowy miasta i portu w Gdyni.

Zebranie założycielskie Ligi odbyło się 9 stycznia 1928 r. w Audytorium Botanicznym dawnej Szkoły Głównej na terenie Uniwersytetu Warszawskiego. W Komitecie Organizacyjnym byli A. Janowski - nauczyciel i autor podręcznika "Wycieczki po kraju", prezes PTK, Bolesław Hryniewiecki - profesor Uniwersytetu Warszawskiego, prezes Polskiego Towarzystwa Botanicznego, January Kołodziejczyk - botanik, nauczyciel gimnazjalny, autor przewodnika przyrodniczego po okolicach Warszawy, monografi Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego, krajoznawca. Sprawozdanie ze zjazdu założycielskiego i inne publikacje o Lidze m.in. autorstwa A. Janowskiego i K. Kulwiecia LOP wydrukowano w "Ziemi" - czasopiśmie PTK. Pierwszym prezesem LOP był Józef Morozewicz, geolog i mineralog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, potem organizator Akademii Górniczej w Krakowie i Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie, sekretarzem został Stanisław Małkowski, potem założyciel Muzeum Ziemi.

Pierwszymi członkami LOP byli nauczyciele z Gdyni i kaszubskich wsi - Swarzewo i Krokowa, oraz członkowie około 30 organizacji, takich jak PTT, PTK, Związek Zawodowy Leśników. Wydano broszury informacyjne J. Morozewicza "Liga Ochrony Przyrody" i A. Janowskiego "Chrońmy Przyrodę Ojczystą" - tytuł taki dziś nosi czasopismo wydawane przez Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. W 10-lecie odzyskania niepodległości LOP urządziła wystawę poświęconą ochronie przyrody na pierwszej Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu (dziś Targi Poznańskie). W 1929 r. w Krakowie obchodzono po raz pierwszy Tydzień Ochrony Przyrody. Zupełnie nieznane są prowadzone przez LOP w latach 1933, 1934, 1935 kursy dla przewodników przyrodniczych po parkach narodowych (których jeszcze nie było !!!). W 1937 i 1938 r. były kursy dla studentów (ustawa z 1932 r. o szkolnictwie wyższym zakazywała im należeć do PTT czy PTK), przewodników-instruktorów ochrony przyrody w Tatrach i Pieninach. Prowadzili wycieczki przyrodnicze młodzieży z kolonii i obozów harcerskich w Beskidach, Pieninach i na Podhalu.

Od marca 1934 r. obowiązywała (powstawała 14 lat - 1920-1934) pierwsza ustawa o ochronie przyrody. Z powodu trwającego do dziś mimo upływu prawie 70 lat konfliktu o budowanie w Tatrach kolejki linowej na Kasprowy Wierch (bez wywłaszczenia prywatnych gruntów, bez oglądania się na skutki w przyrodzie, z powodu podjęcia robót 17 miesięcy przed zatwierdzeniem planu budowy, 20 miesięcy przed wydaniem koncesji budowlanej oraz ordynarna nagonka w prasie głównie krakowskiej i szykanowanie członków PTT cofnięciem zniżek i ulg na pobyt w Tatrach), spowodowały podanie się do dymisji całej PROP w sierpniu 1935 r. Formalnie Tatrzański PN utworzono w czerwcu 1939 r., ale do września 1939 r. nie wytyczono jego granic, gdyż m.in. państwo nie zapewniło środków na odszkodowania dla górali za grunty wywłaszczone z przeznaczeniem na rezerwaty.

W kilkanaście dni po zakończeniu wojny w maju 1945 r. W. Szafer odnawiał LOP w Krakowie, a w czerwcu 1945 r. w Łodzi w tej samej sprawie działał Edward Potęga. W 1955 r. władze LOP przeniosły się do Warszawy. W kwietniu 1949 r. pojawiła się ustawa o ochronie przyrody. W grudniu 1947 r. ponownie uznano Białowieski PN, a w tworzeniu każdego następnego znaczący udział mieli naukowcy i regionalni działacze Ligi Ochrony Przyrody, liczni działacze PTT, PTK a w następnych latach PTTK. Jesienią 1948 r. w Fontainebleau działacze Ligi, a zarazem PTT i PTK, mieli bardzo znaczny udział w powołaniu Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody.

W grudniu 1950 r. po połączeniu Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego oraz kilku pomniejszych organizacji powstało Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Przejęto ono m.in. długoletnie tradycje działania na rzecz ochrony przyrody, muzea regionalne z działami przyrodniczymi, opiekę nad szlakami turystycznymi w parkach narodowych. W PTTK znaleźli się strażnicy ochrony przyrody, społeczni opiekunowie przyrody, liczne komisje ochrony przyrody. W 1957 r. powstała obywatelska Straż Ochrony Przyrody. Współtworzyli ją członkowie LOP, PTTK, Polskiego Związku Wędkarskiego, Polskiego Związku Łowieckiego. Z czasem powstawały grupy Akademickiej SOP w Krakowie, Warszawie, Częstochowie, Rzeszowie, Szczecinie, Łodzi wspomagały parki Tatrzański, Gorczański, Pieniński, Babiogórski, Bieszczadzki, Woliński, Kampinoski. Po 1990 r. zlikwidowano SOP, co wzbudziło liczne protesty i starania o jej reaktywowanie, także ze strony PTTK. Wiele lat PTTK i LOP były w Polsce najliczniejszymi ze swej istoty krajoznawczymi i edukacyjnymi organizacjami społecznymi. Wiele akcji, kampanii, imprez odbywało się z inicjatywy i dzięki pasjom społecznikowskim członków Ligi i PTTK. Liga w 1968 r. miała około 800 tys. członków.

Turyści uprawiający m.in. kwalifikowaną (zwaną też zadaniową lub problemową) turystykę przyrodniczą, mogą zdobywać odznakę "Turysta Przyrodnik", działać w komisjach ochrony przyrody. Wiedza o ochronie przyrody jest wśród wymagań kwalifikacyjnych dla przewodników turystycznych, przodowników i w regulaminach kilkuset odznak turystyki kwalifikowanej i odznak regionalnych. Niemalże wszystkie szlaki turystyczne, łącznie 2612 km w 23 parkach narodowych - najwyższej formie przestrzennej ochrony przyrody - powstały jako "drogi do przyrody", dzięki przyrodnikom, krajoznawcom, leśnikom, organizatorom turystyki aktywnej i kwalifikowanej. Ostatnio PTTK zostało członkiem istniejącej od 1895 r. organizacji Friends of Nature International skupiającej około 20 podobnych organizacji narodowych.

I oto mamy 75-lecie LOP, a nadal jedną z najważniejszych i ciągle aktualnych wskazówek w tej dziedzinie jest starożytna zasada "przede wszystkim nie szkodzić". Organizacja obywatelska, inaczej pozarządowa, zapisuje diamentowy jubileusz w służbie polskiej przyrodzie. Z bogatej historii i dorobku jej członków wynika, że trzeba być mądrym przed, a nie po szkodzie. W ochronie przyrody "po" oznacza zwykle nieodwracalne jej zniszczenie, a zasada "historia nauczycielką życia" często ginie w niepamięci.

Tomasz Kowalik

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT