PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (9)/2003
ISSN 1642-0853

Na turystycznym szlaku generała Józefa Bema (cz. 2)


Publikowaliśmy wcześniej fragment szlaku generała Józefa Bema w Małopolsce (Gościniec PTTK nr 2/2002). Dalszy jego przebieg jest również ciekawy i godny poznania, zwłaszcza że wiąże się z ustanowioną odznaką turystyczno-krajoznawczą.

Warszawa

Ważnym miejscem na szlaku jest Warszawa, stolica od 1596 roku o bogatej, a także tragicznej historii, ze wspaniałymi zabytkami i Starym Miastem wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Przyjęła ona przyszłego bohatera narodowego, gdy w wieku 15 lat rozpoczynał karierę wojskową. Jego pobyt w Warszawie i edukacja wojskowa zdecydowały o dalszej drodze życiowej. Z dziejami miasta łączą się wydarzenia wojenne w okresie rozbiorów i powstań narodowych: kościuszkowskiego w 1794, listopadowego w 1830 i styczniowego w 1863 roku, a także początki i rozwój polskiego szkolnictwa wojskowego.


Collegium Nobilium w Warszawie

Pierwszą w Polsce była Szkoła Rycerska zwana Korpusem Kadetów w latach 1765-1794, założona przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, której organizatorem i komendantem był książę Adam Czartoryski. W dobie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego istniały szkoły piechoty, jazdy oraz artylerii i inżynierii wojskowej. To właśnie w Elementarnej Szkole Artylerii i Inżynierii przywdział mundur kadeta Józef Bem, aby po wielu latach trudnej służby zostać generałem. Szkoła o dwuletnim profilu kształcenia mieściła się w Arsenale (obecnie Muzeum Archeologiczne), wybudowanym w latach 1638-1643 za Władysława IV Wazy w pasie miejskich umocnień. Etat szkoły przewidywał 48 słuchaczy, których listę po egzaminie konkursowym zatwierdzał osobiście minister wojny. Zapewniała gruntowne wykształcenie fachowe i zobowiązywała do ośmioletniej służby wojskowej. Po jej ukończeniu absolwenci otrzymywali patent oficerski, a najzdolniejsi po zdaniu egzaminu i przyjęciu do Szkoły Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii otrzymywali stopień podporucznika.


Pomnik gen. Józefa Bema w Warszawie

Szkoła Aplikacyjna o rocznym programie nauczania powstała w 1809 roku w oparciu o wzory francuskie. Program dostosowany był do potrzeb praktycznych, głównie w służbie inżynieryjnej. Dobór kandydatów był staranny, zwłaszcza że przyjmowano tylko 12. Miała swoją siedzibę w Collegium Nobilium (obecnie Akademia Teatralna im. A. Zelwerowicza) wybudowanym z inicjatywy Stanisława Konarskiego w latach 1743-1754 według projektu Jakuba Fontany. Szkołę Aplikacyjną w okresie Księstwa Warszawskiego ukończyło 48 absolwentów, a wśród nich Józef Bem, Ignacy Prądzyński, Wojciech Chrzanowski i Klemens Kołaczkowski.

Łazienki Królewskie ze wspaniałym klasycystycznym Teatrem na Wodzie i unikatowym Pałacem na Wyspie mieściły również w Wielkiej Oficynie Szkołę Podchorążych Piechoty. Poniżej natomiast znajdowały się koszary wojskowe i tam z inicjatywy i fundacji 1. Pułku Artylerii Konnej wzniesiono pomnik gen. Józefa Bema. Na dziedzińcu 1. Dywizjonu odsłonięte zostało 19 marca 1927 r. brązowe popiersie na kamiennym cokole dłuta Bogdana Święcickiego. Stoi do dziś przed budynkiem dawnych koszar na terenie wojskowym, nieco zapomniane, a nawet pomijane w przewodnikach.

Powstanie listopadowe przeciwko Rosji zapoczątkowane atakiem na Belweder podchorążych pod wodzą Piotra Wysockiego przeniosło się na prowincje. Rosyjska ofensywa lutowa 1831 roku 100-tysięcznej armii Dybicza została po bitwach pod Stoczkiem i Wawrem powstrzymana. Armia polska dowodzona przez gen. Skrzyneckiego przystąpiła do ofensywy i odniosła zwycięstwo pod Dębem Wielkim i Iganiami.

Stare Iganie

Stare Iganie to wieś na Wysoczyźnie Siedleckiej nad Muchawką, lewym dopływem Liwca, znana ze zwycięskiej bitwy z korpusem rosyjskim gen. Rosena stoczonej 10 kwietnia 1831 roku pod wodzą gen. Prądzyńskiego. Bitwę rozpoczęła i odegrała dużą rolę w zwycięstwie 4. bateria artylerii majora Bema, awansowanego wkrótce do stopnia podpułkownika. Przy drodze do Siedlec odsłonięty został w 1931 roku pomnik upamiętniający bitwę, uważaną przez historyków za największy sukces militarny wojny polsko-rosyjskiej. Ma kształt graniastosłupa o wysokości około 8 m, zwieńczonego kulą, na której umieszczony jest orzeł ze skrzydłami rozpostartymi do lotu. Na froncie pomnika Krzyż Virtuti Militari, a po bokach wyryte informacje o składzie wojsk, stratach i nazwiska dowódców. W pobliskich Nowych Iganiach jest szkoła podstawowa z izbą pamięci poświęconą m.in. bitwie igańskiej.


Pomnik upamiętniający bitwę pod Iganiami

Ostrołęka

Kolejnym etapem szlaku jest Ostrołęka ze swą ponadsześćsetletnią historią, położona nad Narwią na skraju Międzyrzecza Łomżyńskiego. W kierunku północnym za miastem zaczynają się lasy Puszczy Zielonej zamieszkane przez Kurpiów. W XVII wieku wielokrotnie niszczone przez wojny. W 1807 roku wojska napoleońskie pokonały tam oddziały rosyjskie. Bitwa ta została upamiętniona umieszczeniem nazwy miasta na Łuku Tryumfalnym w Paryżu. 25 maja 1331 roku rozegrała się pod miastem krwawa bitwa wojsk powstańczych z armią rosyjską dowodzoną przez Iwana Dybicza.

W historii polskiego oręża bitwa ta zapisała się bohaterską obroną miasta i klasztoru Bernardynów oraz brawurową szarżą artylerii pod dowództwem ppłk. Józefa Bema. Szarża 12 dział 4. baterii artylerii konnej zatrzymała natarcie rosyjskie, co uratowało armię polską od całkowitej klęski i umożliwiło odwrót do Warszawy. Za dokonany czyn i bohaterstwo w walce Józef Bem otrzymał stopień pułkownika. W miejscu bitwy na prawym brzegu Narwi znajduje się pomnik-mauzoleum, a w pobliżu pomnik na miejscu akcji artylerii Bema. W Rynku jest ratusz klasycystyczny z XIX wieku i Muzeum Kultury Kurpiowskiej z ikonografią bitwy ostrołęckiej oraz pomnik gen. Bema w formie popiersia na cokole według projektu Edmunda Matuszka, odsłonięty w 1973 roku. Nieopodal Rynku pobernardyński zespół klasztorny i kościół farny.


Pomik gen. Józefa Bema w Toruniu

Toruń

Toruń, jedno z najpiękniejszych i najbogatszych w zabytki miast polskich, wieńczy krajoznawczą wędrówkę śladami gen. Bema. Założony w 1233 roku, był w średniowieczu ważnym centrum handlowym, a okres świetności widoczny jest w zabytkach. Ważniejsze zabytki znajdują się w granicach Starego Miasta założonego w 1264 roku, a mianowicie: Ratusz Staromiejski z XIV w., Dwór Artusa, gotycki kościół MP XIV-XV wiek, kamienica Pod Gwiazdą i bazylika katedralna z XV wieku oraz domy gotyckie, mury obronne z bramami i basztami. Od 1997 roku na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO.

Z tym miastem związane jest szkolnictwo wojskowe. Po odzyskaniu niepodległości utworzono w 1920 roku Centrum Wyszkolenia Artylerii, a w 1923 Oficerską Szkołę Artylerii o dwuletnim programie nauczania, która szkoliła specjalistów w technice artyleryjskiej aż do II wojny światowej. Po zakończeniu wojny nastąpiło odrodzenie szkoły i po reorganizacji Oficerskiej Szkoły Wojsk Rakietowych i Artylerii przekształcono ją w 1967 roku w wyższą uczelnię wojskową z czteroletnim programem nauczania. Od 1954 roku Wyższa Szkoła Oficerska nosi imię gen. Józefa Bema. W październiku 1959 roku z okazji 15-lecia uczelni odsłonięty został przed budynkiem komendy szkoły pomnik patrona w formie popiersia z brązu na czworobocznym cokole. Jego autorem i realizatorem był Edmund Matuszek. Od października 2002 r. w miejsce szkoły utworzone zostało Centrum Szkolenia Artylerii i Uzbrojenia.

Zwiedzenie miejsc na przedstawionym turystycznym szlaku i przywołanie dawnych wydarzeń będących udziałem gen. Bema, doskonałego żołnierza i patrioty, będzie krajoznawczą przygodą połączoną z poznaniem piękna i przeszłości historycznej Mazowsza.

Benedykt Wilkowicz
zdjęcia: Dorota Mączka i Benedykt Wilkowicz

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT