PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (9)/2003
ISSN 1642-0853

Turystyczne walory środowiska powiatu żarskiego

Powiat żarski zajmuje 9,97% powierzchni województwa lubuskiego i jest zamieszkały przez 102 tys. mieszkańców (10,04% ogółu ludności województwa). Leży on na historycznych Łużycach Dolnych (dziś 60-tys. naród Łużyczan żyje pomiędzy Budziszynem a Chociebużem), a Żary - wymieniane przed tysiącem lat w kronice Thietmara - noszą miano stolicy Wschodnich Łużyc. To południowo-zachodnia część województwa, kiedyś północno-zachodnia część woj. dolnośląskiego, jeszcze wcześniej północno-wschodnia część Saksonii, a także południowo-wschodnia część Brandenburgii.

Historyczne drogi handlowe (można powiedzieć: pierwsze szlaki turystyczne) prowadziły przez Żary z Pragi do Szczecina (via Regia) oraz z Poznania do Rzymu - również dziś procentują czterema przejściami granicznymi w Olszynie, Łęknicy, Przewozie i w Zasiekach (kolejowe). Ponadto rozpoczęto budowę czterech dalszych (Zasieki-Forst, Siedlec-Zelz, Żarki Wielkie-Pusack, Most Podwójny - Doppelbrücke w Parku Mużakowskim). Powiat zasobny jest w surowce mineralne dawnego okręgu górniczo-przemysłowego Łuk Mużakowa (węgiel brunatny, iły, żwiry, piaski szklarskie, torf). Bogactwem jest też duża lesistość obszaru, przez powiat przechodzi bowiem północna granica Borów Dolnośląskich.

Łużyce zwane są krainą parków i ogrodów: od największego, a zarazem najmłodszego w województwie Parku Krajobrazowego "Łuk Mużakowa" przez zespoły parkowo-pałacowe w Brodach, Włostowie i Żarach (Zielony Las z najwyższymi wzniesieniami w województwie - 227 m), rezerwaty przyrody Nad Młyńską Strugą, Wrzosiec, Żurawie Bagno, Uroczysko Węglińskie, po dziesiątki parków miejskich i wiejskich oraz setki pomników przyrody. Sercem Łuku Mużakowskiego jest położony po obu stronach Nysy Łużyckiej rezerwat kulturowy Park Mużakowski, założony w 1815 r. przez księcia Hermanna Pücklera. Park ten, od kilku lat intensywnie odbudowywany, będzie niebawem wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury i Natury UNESCO - jako jedyny obiekt w woj. lubuskim. W Jeziorach Wysokich utworzono unikatowy w skali wojewódzkiej ośrodek edukacji przyrodniczo-leśnej, z muzeum leśnym, arboretum, ścieżką przyrodniczą oraz wspaniałą wieżą widokową.

Prócz Nysy Łużyckiej (251,8 km długości), Bobru (272 km), Lubszy (76 km), polodowcowych jezior: Brodzkiego (50,3 ha), Suchodolskiego (30,6 ha), Głębokiego (ciekawostka - przez to jezioro przepływa podziemna rzeka!), Płytkiego, Proszowskiego, w powiecie żarskim znajduje się największy w Polsce zespół 110 zbiorników wodnych o łącznej powierzchni 150 ha, stanowiący antropogeniczne pojezierze Łuk Mużakowa. Powstało ono wskutek działalności gospodarczej człowieka w XIX-XX w. - surowce mineralne wybierano tu systemem podziemnym - z czasem chodniki uległy zawaleniu; wydobywano też systemem odkrywkowym. W większości są to akweny dzikie, zawierające żelazo i siarczany.

Na ziemi żarskiej w obfitości występują grodziska kultury łużyckiej, obiekty romańskie, gotyckie, barokowe i renesansowe kościoły, zamki i pałace. Tu tworzyło wielu światowej sławy artystów i ludzi nauki (m.in. niemiecki kompozytor epoki baroku Georg Philipp Telemann, którego imię nosi żarska szkoła muzyczna). Do dziś Żary nazywane są stolicą kulturalną woj. lubuskiego: tu odbywa się festiwal Porozumienie, corocznie zjeżdża ćwierć miliona młodzieży z Polski i Europy na Przystanek Woodstock, tu tworzą poeci, rzeźbiarze, malarze, muzycy - choćby zespół Wyspa.

Wartością powiatu są dzisiejsi gościnni mieszkańcy i jego gospodarka. Według informacji Wojewódzkiego Urzędu Statystycznego w Zielonej Górze podatki z przedsiębiorstw powiatu żarskiego stanowią 26% dochodu woj. lubuskiego! Tutaj rozwija się największa na świecie polsko-szwajcarska fabryka płyt wiórowych Kronopol, nowoczesne urządzenia elektroniczne produkuje giełdowa spółka Relpol, różnorodne wyroby szklarskie wykonują huty szkła w Żarach, Iłowej, Łęknicy, wyjątkowej urody dywany i tkaniny dekoracyjne pochodzą z Dekory, konfekcja odzieżowa - z Lusatii i Polish Baby Velour. Choć rozmiary targowiska przygranicznego w Łęknicy nieco się zmniejszyły, to nadal jest ono największym bazarem na zachodniej granicy Polski, dającym zatrudnienie dla blisko 2,5 tys. osób.

Tylko czy ten istny raj dla turystów jest wystarczająco znany koneserom pięknych widoków i zdrowego, aktywnego wypoczynku? Czy władze województwa, powiatu, gmin, organizacje obywatelskie, przedsiębiorcy i zwykli mieszkańcy uświadamiają sobie wpływ turystyki na ochronę środowiska przyrodniczego według standardów stosowanych w Unii Europejskiej? Wpływ turystyki transgranicznej na ochronę środowiska powiatu żarskiego można ilustrować działaniami na rzecz czystości wód, ochrony powietrza, ochrony zwierząt prowadzących wędrowny tryb życia. Przedstawię proces tworzenia Parku Krajobrazowego Łuk Mużakowa.

Park Krajobrazowy Łuk Mużakowa

Łuk Mużakowa (po niemiecku: Muskauer Faltenbogen) to szczególny twór geologiczny powstały podczas zlodowacenia środkowopolskiego (odry). Ma kształt olbrzymiej podkowy, długości 40 km i szerokości 3-5 km. Jego krańce opierają się o polskie Tuplice i niemieckie Klein Kolzik. Odległość krańcowych punktów ramion łuku wynosi 20 km. Środek łuku przecięty jest korytem Nysy Łużyckiej. Ponadstumetrowe różnice wysokości ukształtowały malownicze wąwozy, wzgórza, doliny, tarasy i przełomy rzek Nysy Łużyckiej, Skrody, Lanki i Chwaliszówki. Łuk Mużakowa jest wyjątkowym miejscem dla geologów i przyrodników. Lądolód skandynawski wycisnął spod ziemi stare pokłady trzeciorzędowe. Na powierzchni ziemi pionowo ułożyły się warstwy iłu i węgla. Pod Łęknicą, Żarkami Wielkimi, Trzebielem i Gniewoszycami otworzyła się księga historii skorupy ziemskiej. Przedsiębiorczy mieszkańcy Łużyc rozwinęli na tej podstawie przemysł ceramiczny (cegielnie, dachówczarnie, garncarnie, wytwórnie materiałów ogniotrwałych, fabryki porcelany), przemysł szklarski (szkło okienne, butelki, słoje, szkło samochodowe). Do dziś Łuk stanowi bogaty rezerwuar piasków, żwirów budowlanych. Pierwsze kopalnie węgla brunatnego powstawały w drugiej dekadzie XIX w. Węgiel był towarem eksportowym i zasilał miejscowy przemysł i ludność. Po wyeksploatowanych złożach, w głębokich wyrobiskach gromadziła się woda. Dziś są to piękne różnokolorowe jeziora. Okolica bogata jest w zabytki przemysłowe - XIX-wieczne cegielnie, huty, młyny.

Kulminacja Łuku sięga 178,8 m na północo-wschód od Żarek Wielkich i 182,8 m na północ od Nowych Czapli. Po stronie niemieckiej wzniesienia sięgają 184,0 m pod Döbem, 175,8 m pod Reutchen i 160 m pod Kromlau (gdzie znajduje się kolejny piękny park krajobrazowy). Wnętrze Łuku Mużakowskiego rozciąga się na dwóch poziomach: w bezpośrednim zapleczu 130-140 m oraz bardziej na północ, w Kotlinie Forstu (Barści) 85-100 m - to część Pradoliny Głogowsko-Baruckiej. Rzeźba terenu wnętrza Łuku Mużakowskiego jest niezwykle urozmaicona. Wąskie na 10-200 m dolinki o różnej głębokości (2-20 m) najczęściej ułożone są równolegle względem siebie. Rozdzielone są grzbietami, jakby miniaturami wąskich grani. To również działy wodne, o długości od kilkuset metrów do kilkunastu kilometrów. Pomimo wewnętrznych pofałdowań budowa geologiczna Łuku ma charakterystyczne cechy: występuje tu kilkanaście glacji tektonicznych siodeł i łęków zbudowanych z utworów starszego plejstocenu (piaszczystych i żwirowych) oraz mioceńskich iłów i węgla brunatnego. Głębokość zaburzeń sięga 180 m. W obrębie Łuku Mużakowskiego wyodrębnia się 34 geotypy, czyli elementy przyrody nieożywionej, niosące czytelną informację o rozwoju skorupy ziemskiej i życia na Ziemi.

Region Łuku Mużakowskiego obejmuje swym zasięgiem gminy: Łęknica, Trzebiel, Tuplice oraz częściowo Brody, Lipinki Łużyckie, Jasień i Przewóz. Przeważają tu siedliska kwaśnych dąbrów, ubogiego grądu, borów, kwaśnych buczyn, łęgów oraz olsów. Lesistość obszaru sięga 40%. Według regionalizacji przyrodniczo-leśnej Templera jest to obszar krainy śląskiej na pograniczu Wzgórz Dalkowskich (na północ od Tuplic, Trzebiela i Mirostowic Dolnych) oraz Borów Dolnośląskich (Łęknica, Przewóz, Wymiarki). Wspomnieć należy także o rezerwatach przyrody, czyli zachowanych w stanie naturalnym ekosystemach określonych gatunków roślin i zwierząt. Utworzony 15.07.1970 r. rezerwat Nad Młyńską Strugą ma charakter leśny, położony jest nad rzeką Skródą (wypływającą spod Boruszyna i docierającą głębokim wąwozem do Nysy Łużyckiej na zachód od Przewoźnik). Przeważają tu buki i dęby, choć dużo jest ponadstuletnich lip, wiązów, modrzewi, jodeł, grabów, klonów, świerków i sosen. Rezerwat został właśnie powiększony z 6 do 132 ha. Rezerwat florystyczny Wrzosiec powstał 31.03.1970 r. Początkowo liczył 23,87 ha, ostatnio również powiększony. Porośnięty drzewostanem brzozowo-sosnowym (wiek drzew 40-100 lat), a przedmiotem ochrony są rzadko spotykane rośliny - wrzosiec bagienny i borówka pijanica. Leży on między wsiami Janików, Grotów i Piotrów a kompleksem stawów hodowlanych w Łukowie. Rezerwat florystyczny Żurawie Bagno pomiędzy Lipną Łużycką a Jamnem jest niezwykle bogaty w unikatową roślinność: rosiczka okrągłolistna i pośrednia są roślinami owadożernymi, żurawina błotna, borówka pijanica, wełnianka, mchy torfowe, wrzosiec bagienny. To również raj dla ornitologów (bielik, żuraw szary).

Nic więc dziwnego, że na opisywanym obszarze 18.200 ha został w błyskawicznym tempie zorganizowany najpiękniejszy i największy w województwie Park Krajobrazowy - Łuk Mużakowa. Począwszy od 17.03.1999 r., kiedy PTTK i LOP zorganizowały w Starostwie Powiatowym w Żarach pierwszą naradę w sprawie organizacji Parku Krajobrazowego Łuk Mużakowa, do 27.09.2001 r., gdy Ryszard Popiel, dyrektor Zarządu Parków Krajobrazowych ogłaszał podczas Lubusko-Saksońskiego Forum Turystycznego w Łęknicy decyzję wojewody lubuskiego o powołaniu parku, minęło zaledwie dwa i pół roku. W tym czasie przeprowadzono szerokie konsultacje społeczne, rady gmin i powiatu podjęły jednomyślne uchwały, opracowano szczegółową dokumentację i powołano "obszar chroniony ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe, a celem jego utworzenia jest zachowanie, popularyzacja i upowszechnianie tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju". Unikatowa przyroda i krajobraz stanowią atrakcyjną formę turystyki i wypoczynku dla wielomilionowych aglomeracji Drezna i Berlina, odległych od Łuku Mużakowskiego o około 130 km. Coraz liczniejsze znakowane znaki turystyki pieszej i rowerowej, coraz liczniejsze stanice wodne i stadniny koni, przyszłość Nysy Łużyckiej jako rzeki sportów wodnych, uprawianie myślistwa i wędkarstwa, zagęszczająca się sieć gospodarstw agroturystycznych w bezpośrednim sąsiedztwie zabytkowych parków krajobrazowych i dworskich, dobrze rozwinięta sieć gastronomiczno-noclegowa i usługowa, dogodna komunikacja przez liczne przejścia graniczne - stanowią coraz czytelniejszy obraz nowego polskiego zagłębia turystycznego.

To nie koniec planów rozwojowych Łuku Mużakowskiego. Unia Europejska zleciła właśnie opracowanie dokumentacji specjalnego obszaru ochrony i ekspozycji rzadkich form geologicznych na Łuku Mużakowa - tzw. geoparku. Będzie to pierwszy w Europie międzynarodowy geopark, którego 40% powierzchni obejmą tereny polskie, reszta to Saksonia i Brandenburgia. Niemcy już dziś kosztem 5 mld euro realizują dziesięcioletni program zagospodarowania geoparku Muskauer Faltenbogen pod romantyczną nazwą Turystyczna Kraina Księcia Pücklera. Na realizację polsko-niemieckiego projektu turystycznego znacznej pomocy finansowej udzielać będzie Unia Europejska.

Zazwyczaj zintensyfikowanie obecności człowieka, zwłaszcza turystycznej, na tak wrażliwym obszarze przyrodniczym powoduje degradację środowiska przyrodniczego. Prowadzone od lat w powiecie żarskim działania na rzecz turystycznego wykorzystania środowiska wpływają jednoznacznie na zwiększenie standardów ochronnych, których nie powstydziłaby się Unia Europejska.

Marcin Jaśków

Autor składa podziękowania Grzegorzowi Tarniowemu i Wojciechowi Slekowiczowi za udostępnienie pracy pt. "Wpływ turystyki transgranicznej na ochronę środowiska powiatu żarskiego".

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT