PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (9)/2003
ISSN 1642-0853

Znakowane szlaki piesze na ziemi gdańskiej
w latach 1952-2002

Na ziemi gdańskiej, a szczególnie w okolicach Gdańska i Oliwy, szlaki turystyczne były wytyczane już od dość dawna. Na początku i w latach międzywojennych XX wieku w lasach Oliwy i Sopotu istniało wiele tras posiadających swe nazwy i kolory, które prawdopodobnie także były oznaczone w różny sposób w terenie. Dowodzą tego choćby ówczesne mapy tych terenów, ale także zachowane do dziś w niektórych miejscach kamienne drogowskazy.

Jednakże na szerszą skalę i w sposób trwały szlaki tury styczne na ziemi gdańskiej zaczęły rozwijać się nieco później. Wiązało się to z powstaniem 50 lat temu w ramach działającego w Trójmieście PTTK - komisji turystyki pieszej, która w nowych warunkach zapoczątkowała działalność na rzecz tej turystyki, także poprzez tworzenie i popularyzowanie szlaków znakowanych.

Punktem wyjścia było opracowanie przez Jana Wojnarskiego, przewodniczącego Okręgowej Komisji Turystyki Pieszej, bardzo szerokiej i śmiałej koncepcji przebiegu szlaków obejmującej swym zasięgiem niemal całe Pomorze Wschodnie nawet z przyległościami (województwo gdańskie i częściowo sąsiednie olsztyńskie, bydgoskie i koszalińskie) jako sieci szlaków pieszych Dolnej Wisły. Przewidywała ona poprowadzenie znakowanych tras od Słupska i Chojnic na zachodzie, po Braniewo i Ostródę na wschodzie. Miało być ich łącznie 23 we wszystkich pięciu kolorach stosowanych do dziś (czerwony, niebieski, zielony, żółty i czarny). Każdy szlak miał nazwę, która oddawała jego specyfikę, charakter przebiegu. Najdłuższy, bo liczący około 600 km, miał być szlak czerwony Pomorsko-Warmiński wychodzący się z Sopotu na południe, a potem biegnący przez Kościerzynę i Wiele do Tucholi i Tlenia, a następnie na wschód i północ przez Nowe i Elbląg do Fromborka. Niewiele krótszy miał być szlak Pomorski koloru niebieskiego ze Słupska przez Starogard Gdański i Kwidzyn do Ostródy. Ponadto koncepcja przewidywała trzy stosunkowo długie szlaki koloru zielonego: Kaszubski, Jezior Pomorskich i Grunwaldzki oraz szlaki: Słowiński koloru czerwonego, Wejherowski, Kartuski i Pucki koloru niebieskiego, oznaczone na czarno Raduński, Piaśnicki, Wdzydzki, Tucholski, Lubawski i Próchnicki oraz na żółto Trójmiasta, Chyloński, Wieżycy, Lechicki, Kociewski, Charzykowski, Brdy i Staropruski.

Od roku 1953 zaczęto realizację tego zamierzenia głównie na terenie ówczesnego województwa gdańskiego. Do 1956 opracowano w szczegółach trasy sześciu szlaków. Były to szlaki: Pomorsko-Warmiński, Kartuski, Pucki, Jezior Pomorskich, Raduński oraz Trójmiasta. Ich ustalony dokładnie przebieg, w dużej części oznaczony już w terenie, był następujący:

Szlak Pomorsko-Warmiński rozpoczynał się w Sopocie (Kamiennym Potoku) i prowadził do Wejherowa, następnie do Mirachowa, dalej do Kartuz, a stamtąd przez Zawory i Ostrzyce oraz Stężycę do Kościerzyny. Teraz zmierzał nad Wdzydze, a potem do Wiela i dalej w Bory Tucholskie, by przez Tucholę i Tleń powrócić na teren województwa i poprowadzić przez Osiek, Nowe, Opalenie do Kwidzyna. Stamtąd kierował się do Ryjewa, potem do Białogóry i Malborka, by następnie przez Królewo i Krzyżanowo dojść do Elbląga. Dalej przez Próchnik, Kadyny i Tolkmicko prowadził do Fromborka.

Szlak Kartuski biegł także z Sopotu (Kamiennego Potoku), ale do Kartuz, zahaczając po drodze o Jezioro Otomińskie i Żukowo, a na dalszej trasie wykorzystując Jar Raduni.

Szlak Pucki wiódł z Gdyni do Redy lasami chylońskimi, a potem przez Puszczę Darżlubską doprowadzał do Mechowa i stąd dochodził do Pucka.

Szlak Raduński miał początek w Sopocie i potem przez Jezioro Otomińskie, Żukowo i Wyczechowo docierał na Wieżycę.

Szlak Jezior Pomorskich prowadził z Sopotu Kamiennego Potoku też nad Jezioro Otomińskie, ale stąd do Kolbud Górnych dalej do Przywidza i Skarszew. Następnie wzdłuż ciągu jezior biegł do Trzcińska, a potem do Starogardu Gdańskiego, a dalej przez Sumin i Radziejewo dochodził do Wirt. Dalszymi miejscami trasowymi szlaku były Kasparus i Błędno, by potem przez Bory Tucholskie szlak mógł osiągnąć Świecie i Chełmno.

Szlak Trójmiasta rozpoczynał się w Gdańsku Wrzeszczu i przez Złotą Karczmę, Gołębiewo oraz Krykulec dochodził do Gdyni.

Szlaki Pomorsko-Warminski i Jezior Pomorskich z uwagi na swą długość, duże rozrzucenie w terenie i wiele innych trudności obiektywnych były wykonane we fragmentach znajdujących się w różnych częściach obszaru Dolnej Wisły.

Niemal jednocześnie, bo od 1955 roku, zaczął funkcjonować Kaszubski Szlak Wczasowy. Była to wędrówka zorganizowanej grupy pod kierunkiem przodownika po specjalnie do tego celu przygotowanej w terenie (wytyczonej i oznakowanej) trasie. Ten szlak był oznaczony kolorem czerwonym. Prowadził z Charzyków do Wiela, a potem do Wdzydz. Dalej na odcinku od Olpucha Wdzydze do Gołubia była przerwa (przejazd koleją), a następnie szlak prowadził przez Wieżycę, Ostrzyce oraz Chmielno do Kartuz, a w końcu wzdłuż Raduni do Żukowa.

Z biegiem czasu ta obejmująca bardzo duży obszar i mocno rozbudowana, zatem wymagająca wielkiego wysiłku realizacyjnego, koncepcja sieci szlaków Wojnarskiego uległa pewnym przetworzeniom, wynikającym zapewne i z przeszkód natury administracyjnej, ale i z większego skoncentrowania się na najbliższym terenie, czyli województwie gdańskim z przyległościami. Część przewidywanych szlaków nieco zmieniono, nadano im także nowe nazwy, część rozszerzono. Dodano także kilka następnych. W ten sposób w roku 1958 ta zmodyfikowana koncepcja przewidywała na obszarze województwa gdańskiego i w sąsiedztwie 22 szlaki, w tym nowe albo mniej lub bardziej zmienione i o nowych nazwach następujące: czarny Lęborski z Lęborka do Pucka, który nawiązywał do szlaku Piaśnickiego; żółty Kęp Nadbałtyckich z leśniczówki Piekiełko do Pucka - poprzednio Chyloński; czarny Kręgów Kamiennych (poprzednio Wdzydzki) z Wirt do Borzyszków; żółty Wyżynny ze Skarszew do gdańskich Lipiec, żółty Żuławski z Gdańska do Dzierzgonia i Warmińsko-Mazurski - dawny Próchnicki.

W latach następnych na terenie województwa gdańskiego realizowano z różnym powodzeniem dalsze szlaki i odcinki szlaków przewidywanych koncepcją, ale także z dalszymi modyfikacjami. Ich wyznaczanie zależało w dużej mierze od aktywności regionalnych ogniw PTTK. Około roku 1960 istniały kociewskie odcinki: czarnego szlaku Kręgów Kamiennych z Wirt do Wdzydz Kiszewskich oraz funkcjonującego już w okolicy Gdańska zielonego szlaku Jezior Pomorskich na trasie ze Skarszew do Borzechowa, a także fragment szlaku Kociewskiego żółtego z Starogardu do Pelplina. Ten ostatni został następnie wydłużony z drugiej strony poprzez dodanie odcinka ze Starogardu do Borzechowa. Pojawiły się także nowe szlaki na północ od Wejherowa: czarny od Pucka w kierunku na Lębork (Lęborski) i fragment zielonego szlaku Kaszubskiego na odcinku Krokowa - Wejherowo. Można zatem ocenić, że w odniesieniu do terenu późniejszego województwa gdańskiego (po reformie 1974 roku), a obecnie regionu gdańskiego, łączna długość szlaków wynosiła tu około 520 km.

W połowie lat 60. na terenie działania okręgu gdańskiego PTTK (ówczesne województwo gdańskie) powoli zaczyna się wyłaniać układ szlaków, który przetrwał jako zasadniczy zrąb obecnej sieci szlaków. Zrealizowane tylko odcinki dawnych transszlaków zaczynają funkcjonować samoistnie, czy to już jako inne z nazwy szlaki, czy też jeszcze jako fragmenty, ale z podwójnymi nazwami. Inne początkowo istniejące szlaki lub odcinki szlaków z związku z różnymi kolejami losu oddziałowych komisji pieszych PTTK przestają istnieć. W okresie tym praktycznie nie istnieją szlaki w okolicy Starogardu Gdańskiego, zmienia się także mocno stan szlaków w okolicy Pucka i Wejherowa. W taki sposób sieć szlaków w okręgu liczy - wyjąwszy szlaki tworzącego się Parku Słowińskiego, ale ze szlakami Bażantarni Elbląskiej - 12 szlaków o łącznej długości ok. 450 km. Są to szlaki: znany już czerwony Pomorsko-Warmiński, ale w trzech niezależnych częściach: z Sopotu do Wejherowa - odcinek I Wejherowski, odcinek II - Kaszubski i odcinek III - Kopernikowski, zielony Puszczy Darżlubskiej z Wejherowa do Krokowej zwany też szlakiem Piotra Dunina, żółty na zapleczu Trójmiasta zwany teraz Wzgórzami Trójmiasta, czarny z Mrzezina do Pucka - Grot Mechowskich, zielony z Sopotu do Kolbud, który zachował dla siebie nazwę Jezior Pomorskich, czarny Raduński (Sopot - Wieżyca) oraz niebieski Kartuski z Sopotu do Kartuz. Odcinek Kaszubski czerwonego szlaku Pomorsko-Warmińskiego ostatecznie ustalił swój przebieg na trasie z Kamienicy Królewskiej do Gołunia (Olpucha Wdzydze) przez Kartuzy i Ostrzyce, wykorzystując kilka dobrych pomysłów Kaszubskiego Szlaku Wczasowego.

W końcu lat 60. należy odnotować duży przyrost długości szlaków i to za sprawą uaktywnienia się nowych środowisk turystycznych. Z inicjatywy kręgów wojskowych powstają dwa dość długie szlaki pod hasłem upamiętniania miejsc i wydarzeń związanych z II wojną światową. W roku 1968 wyznakowano czarny szlak z Gdyni Wzgórza Nowotki do Zelewa przez Wejherowo nazwany szlakiem I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. W tym samym mniej więcej czasie dochodzi do wytyczenia szlaku zielonego Dziewięciu z Nieba z Kamienicy Królewskiej przez Sierakowice, Lipusz i Wąglikowice do Czarnej Wody o długości 110 km, który jest też później nazywany szlakiem Partyzanckim. Na Ziemi Sztumskiej powstaje szlak Plebiscytowy Stefana Żeromskiego oznaczony kolorem zielonym, który wiedzie z Gardei do Kwidzyna, a dalej przez Brachlewo i Mikołajki Pomorskie zmierza do Sztumu. W okolicy Kościerzyny zostaje wyznakowany krótki szlak koloru żółtego długości 12 km z Kościerzyny nad jezioro Osuszyno.

W związku z zanikiem szlaków na Kociewiu powstaje pomysł poprowadzenia ich na nowo według następujących założeń: Kociewie mają przeciąć wzdłuż i wszerz, krzyżując się w Starogardzie Gdańskim, dwa główne szlaki: niebieski z Tczewa do Czarnej Wody długości około 80 km oraz czerwony ze Skarszew do Gniewa. Te trasy byłyby uzupełnione szlakami łącznikowymi ze Skarszew do Tczewa, ze Skarszew do Wdzydz (Olpucha Wdzydze) i z Gniewa do Malborka. Później zadecydowano, że szlak z Tczewa do Czarnej Wody zostanie oznaczony na żółto. Projekt tego szlaku został dopracowany w kwietniu 1972 roku i szlak Kociewski (tak go nazwano, może w nawiązaniu do poprzedniego szlaku z sieci Wojnarskiego) został wyznakowany w latach 1972-73.

W 1974 roku OKTP opracowała koncepcję dalszego rozwoju sieci szlaków województwa gdańskiego dostosowaną do aktualnego ich układu. Koncepcja ta jako podstawową przesłankę miała utworzenie dwóch głównych tras przemierzających całe ówczesne województwo gdańskie. W jej zamyśle było zatem połączenie wszystkich istniejących dotąd trzech szlaków zielonych w jedną trasę o przebiegu z Wejherowa przez Krokowę, Łebę, Lębork, Kamienicę Królewską, Czarną Wodę, Skarszewy, Kolbudy do Sopotu. Przewidywano także nadal zespolenie trzech istniejących dotąd odcinków szlaku Pomorsko-Warmińskiego, ale poprzez teren własnego województwa, czyli przez Kociewie. Zatem miała to być trasa: Olpuch, Skarszewy, Starogard, Skórcz, Gniew, Kwidzyn, Prabuty, Sztum, Malbork.

Nowy podział administracyjny kraju w 1975 roku miał też wpływ na dalsze kształtowanie się sieci szlaków Pomorza Gdańskiego, bowiem obszar dotychczasowego województwa był teraz w zainteresowaniu kilku niezależnych ogniw PTTK. W 1976 roku na terenie nowego województwa gdańskiego oficjalnie istniało 11 szlaków. Z uwzględnieniem wprowadzonych w tym czasie odpowiednich dla nowego zasięgu województw oznaczeń wyglądało to następująco (Tabela 1).

Daje to łącznie 716 km szlaków. Do tej liczby należy doliczyć powstały w 1975 roku szlak niebieski z Władysławowa do Jastarni - Rybacki.

W zmienionej sytuacji zostaje opracowana nowa koncepcja rozwoju sieci szlaków nowego województwa gdańskiego. Oprócz akceptacji istniejących 12 szlaków przewiduje ona poprowadzenie kilku innych w oparciu o istniejące i nowe węzły szlaków, wykorzystując wiele starych dobrych rozwiązań i wnosząc własne pomysły. Przede wszystkim zakładała ona poprowadzenie szlaku wzdłuż wybrzeża z Lubiatowa do Pucka, połączenie Wejherowa z Kamienicą Królewską i Kolbud ze Starogardem Gdańskim poprzez Skarszewy. Te ostatnie widziano jako duży węzeł szlaków, bowiem połączone miały być też z Olpuchem Wdzydze. Planowano także szlak lub szlaki biegnące zachodnio-południowymi rubieżami województwa, łączące lub tworzące węzły szlaków: Lubiatowo - Kamienica Królewska - Wiele - Czarna Woda - Skórcz. Ponadto koncepcja przewidywała utworzenie pętli szlaków na Kępie Puckiej i poprowadzenie szlaku ze Starogardu do Gniewa przez Pelplin.

W ramach jej realizacji już w roku 1977 został wyznakowany szlak z Wejherowa do Mrzezina, który zamknął wspomnianą pętlę szlaków Kępy Puckiej. Był to pierwszy odcinek szlaku koloru niebieskiego Krawędzią Kępy Puckiej - Brzegiem Pradolin długości 17 km.

W roku 1978 przeznakowano przejęty w 1976 r. z województwa bydgoskiego fragment szlaku czerwonego Kaszubskiego z Wiela, nadając mu kolor czarny i nazwę Wdzydzki, a w 1979 roku skasowano odcinek Wejherowo - Zelewo szlaku czarnego.

W roku 1981, kontynuując realizację planów rozwojowych szlaków województwa, przedłużono szlak zielony z Kolbud do Skarszew m.in. przez Pręgowo i Szczodrowo, w związku z czym otrzymał on nazwę Skarszewski. W tymże roku uruchomiono wyznakowany w związku z utworzeniem izby pamięci Izydora Gulgowskiego liczący 20 km długości szlak niebieski z Kalisk do Ocypla nazwany jego imieniem.

W latach 1980-1982 zmieniono przebieg szlaku czarnego z Gdyni Wzg. Nowotki (obecnie Wzgórze św. Maksymiliana) do Wejherowa i nadano mu nazwę Zagórskiej Strugi, a w roku 1983, wobec istnienia na pograniczu z województwem bydgoskim dwu szlaków zielonych, skorygowano je i połączono w jeden. W ten sposób szlak z Kamienicy Królewskiej do Czarnej Wody zmienił trasę, by przejść przez rezerwat Kamienne Kręgi w Odrach i w związku z tym otrzymał nową nazwę Kręgów Kamiennych.

W 1982 roku istniejącą i dotąd realizowaną koncepcję szlaków województwa gdańskiego zmodyfikowano, uwzględniając zaszłe w międzyczasie zmiany. Do najważniejszych oprócz wielu drobnych korekt należały: wprowadzenie niegdyś już proponowanego szlaku czerwonego (głównego dla Kociewia) z Skarszew do Nowego przez miejsca węzłowe Szpęgawsk, Starogard Gdański, Ocypel oraz poprowadzenie szlaku nad morzem w kierunku zachodnim aż do Łeby do połączenia z istniejącymi tam szlakami.

Układ sieci szlaków na przełomie lat 80. oprócz wcześniej wymienionych zmian odnotowuje następujące nowości: szlak czarny z Sopotu do Krzesznej zostaje doprowadzony teraz do Gołubia Kaszubskiego i nadana mu zostaje bardziej adekwatna nazwa Wzgórz Szymbarskich, szlak Grot Mechowskich prowadzi od Pucka, bowiem odcinek początkowy z Mrzezina włączono jako drugi odcinek (Skrajem Kępy) do szlaku niebieskiego Krawędzią Kępy Puckiej. W roku 1985 na terenie województwa gdańskiego przebiega już 824 km szlaków.

W latach 1987-1988 szlak Rybacki zostaje połączony z węzłem w Krokowej. Z nowym odcinkiem nazwanym Rozewski szlak niebieski tworzy szlak Nadmorski o długości prawie 54 km. Natomiast w roku 1991 szlak Wzgórz Szymbarskich poprowadzono dalej na zachód i północ, doprowadzając go do Kamienicy Królewskiej, i w ten sposób dodając mu 40 km. W rozszerzaniu sieci szlaków duży wkład mają tu istniejące wówczas w województwie zarządy parków krajobrazowych: Nadmorskiego PK we Władysławowie i parków krajobrazowych w Gdańsku. Zatem na koniec roku 1992 sieć szlaków pieszych ówczesnego województwa gdańskiego liczy 15 tras o łącznej długości 909 km.

Rok 1993 przyniósł powiększenie sieci szlaków regionu o żółty szlak Swarzewski z Pucka do Władysławowa długości 10 km powstały z inicjatywy Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. W roku 1994 wyznakowano trzy szlaki na terenie gminy Osiek: czerwony z Kasparusa przez Błędno do Osieka (jako fragment przyszłego szlaku Jezior Kociewskich) długości 23 km oraz dwa krótkie o charakterze spacerowym w rejonie samego Osieka - niebieski Wokół Jeziora Kałębie mający długość 10 km i Wokół Jeziora Czarnego koloru zielonego o długości 8 km. Tutaj duży udział w jego powstaniu miały władze gminy Osiek. W roku następnym w ramach uruchamiania międzynarodowego szlaku wybrzeża E9 zrealizowano przewidywany koncepcją czerwony szlak z Łeby do Żarnowca Bałtycki jako kontynuację dochodzącego tam szlaku z zachodu. Długość tego szlaku wyniosła 45 km. Jednocześnie na drugim pograniczu poprowadzono inny odcinek tego transszlaku nadmorskiego - zielony szlak Wyspy Sobieszewskiej długości 10 km z Sobieszewa do Świbna.

Dla umożliwienia odbywania krótkich wycieczek na Wieżycę z wykorzystaniem komunikacji kolejowej w 1999 roku istniejące w tym rejonie szlaki Kaszubski i Wzgórz Szymbarskich uzupełniono krótkim szlakiem koloru żółtego (2,5 km) z Szymbarka do Krzeszny.

W roku 2000 wzmiankowany czerwony szlak Jezior Kociewskich doczekał się przygotowywanego już od dłuższego czasu poszerzenia w postaci początkowego odcinka długości 23 km ze Skarszew do Szpęgawska. Następne jego powiększenie z Ocypla do Kasparusa nastąpiło niedługo potem, bowiem w roku 2002. Rok 2000 przyniósł też rozwój szlaków na terenie Żuław, co jest dużą zasługą niektórych tutejszych gmin i starostwa gdańskiego. Na Żuławach Gdańskich wyznakowano dwa szlaki: czarny Domów Podcieniowych z Koszwał do Koźlin długości 20 km oraz o wiele dłuższy (33,5 km) czerwony szlak Motławski z Gdańska (Olszynka) przez Koźliny do Tczewa.

W ten sposób sieć szlaków PTTK regionu gdańskiego w ciągu swego niemal 50-letniego istnienia osiągnęła długość prawie 1130 km. Trzeba na zakończenie zauważyć, że mimo różnych kolei losów ram organizacyjnych turystyki pieszej na ziemi gdańskiej, wynikających i z reformy administracyjnej, i ze zmian strukturalnych PTTK, a także ze zmieniających się roli i miejsca turystyki pieszej, jest wyraźnie zauważalna tendencja do rozwijania tej formy korzystania z zasobów natury. Ma w tym swój udział także spore zainteresowanie gmin taką formą udostępniania walorów turystycznych swych terenów. Natomiast doskonale wszystkim znany potrójny biało-kolorowo-biały pasek jest traktowany jako oznaczenie każdego szlaku pieszego, niekonieczne PTTK-owskiej proweniencji.

Tadeusz Gruszczyński

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT