PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (9)/2003
ISSN 1642-0853

Birczańskie ostępy na Kresach


Minęła pierwsza rocznica utworzenia w maju 2001 r. 11. z kolei Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Birczańskie" o powierzchni ponad 29,5 tys. ha w lasach Nadleśnictwa Bircza należącego do Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie. Dla amatorów odwiedzenia tych pięknych okolic podajemy, że park znajduje się w gminach Bircza, Fredropol i Ustrzyki Dolne.

U nas leśne kompleksy utworzono w celu racjonalnego przestrzegania zasad ekologicznej, dobrej gospodarki leśnej, zgodnie z międzynarodowymi normami. Sami leśnicy uznali, że bardzo ważne w kompleksach jest otwarcie lasów dla edukacji przyrodniczej i turystyki, bo na tym też można zarobić (kilkaset kwater w leśniczówkach już weszło w obieg biznesu turystycznego). W każdym z dziesięciu kompleksów tworzonych od 1994 r. na mocy zarządzeń dyrektora generalnego Lasów Państwowych jest po kilka ścieżek przyrodniczych, szlaków turystycznych, setki drogowskazów, plansz z objaśnieniami i mapami, parkingów, biwaków, kilkadziesiąt ośrodków edukacji leśnej. Jeden z nich, w Nadleśnictwie Woziwoda w Leśnym Kompleksie Promocyjnym "Bory Tucholskie" to prawdziwy pałac przyrody i edukacji leśnej. Powstał po adaptacji budynków gospodarczych. Ekspozycja we wnętrzach, trasy do "zielonych lekcji" w lesie i na przepływającej o kilkadziesiąt metrów Brdzie wzbudzają zazdrość i podziw gości z wielu krajów.

Lasy Birczańskie znane są jako jeden z najbardziej zalesionych obszarów w Polsce. W Nadleśnictwie Bircza lesistość sięga 60, a miejscami nawet 80 proc. Nikt już dziś nie pamięta, że za czasów austriackich była tu huta szkła, a jeszcze wcześniej ta urokliwa miejscowość, dziś siedziba rozległej gminy, słynęła w okolicy z targów końskich. Było to także centrum tkactwa i przerobu masowo uprawianego lnu. Dziś okres świetności przypominają zabytki, cudem ocalałe po przewalających się tędy frontach dwóch wojen, bitwach partyzanckich i powojennych wysiedleniach rdzennej ludności.

W okolicy przeważają lasy bukowe, jodłowe i sosnowe, nazywane birczańskimi od nazwy głównej miejscowości lokowanej na prawie wołoskim w XV wieku. Aż 80 proc. obszaru gminy jest pod ochroną, przyroda i krajobraz udały się tutaj matce naturze nad podziw. Przepastne lasy to typowa szata roślinna Podkarpacia, dokładniej Pogórza Przemyskiego i tzw. Beskidów Lesistych, tuż przy granicy z Ukrainą, pomiędzy dolinami rzek San i Wiar. Są to tereny z malowniczymi o każdej porze roku wzniesieniami do 400-500 m n.p.m. Najwyższy jest Suchy Obycz - 617 m n.p.m. zbudowany ze skał tzw. fliszu karpackiego, czyli piaskowców i zlepieńców. Charakterystyczne dla tych okolic są tzw. góry rusztowe, a także liczne kręte potoki, jak Stupnica, Leszczawka, Dobrzanka - to dopływy Sanu, a Jamninka, Sopotnik i Turnica - wpadają do Wiaru, rzeki bardzo krętej jak inne w tych stronach, która 12-km zakolem płynie przez Ukrainę, by wrócić do Sanu opodal stolicy regionu pogórzańskiego - Przemyśla.

Lasy Birczańskie od dawna są mało odwiedzaną częścią bardzo atrakcyjnej części naszego wschodniego pogranicza. Od 20 lat projektowany jest w tych stronach Turnicki Park Narodowy na terenach o charakterze zbliżonym pod względem ukształtowania i charakteru lasów do Bieszczadzkiego PN. Krok po kroku poddawano ochronie fragmenty tej krainy. W 1991 r. utworzono Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego (15,5 tys. ha w Nadleśnictwie Bircza), a w 1992 r. Park Krajobrazowy Gór Słonnych, którego piąta cześć (ponad 10 tys. ha) leży w tym samym nadleśnictwie. Na pogórzu występują lasy reglowe - typowe dla piętra pogórzańskiego buczyny karpackie. Pokrywają łagodne wzniesienia, które wiosną wyróżniają się w krajobrazie intensywną zielenią, zaś jesienią tworzą złote i czerwone kopuły o nieprzeciętnej urodzie. Dawniej na górskich polanach pogórza wypasano stada bydła.

W Lasach Birczańskich występują rzadkie gatunki roślin, np. dwie odmiany przetacznika - pagórkowatego i ząbkowanego oraz ostrożenia siedmiogrodzkiego. Do regionalnych osobliwości należą również kwitnące obficie wiosną zdziczałe sady owocowe, głównie jabłoniowe, śliwowe i czereśniowe. Są znakami po wsiach i wysiedleniu miejscowej ludności w wyniku działań wojennych i akcji represyjnych po wojnie. Doliczono się w tych stronach 730 gatunków roślin górskich i nizinnych, z czego 60 to rośliny typowe dla terenów górskich, w tym 40 reglowych i nawet dwa gatunki alpejskie. Tereny te, rzadko odwiedzane przez ludzi, są siedliskami licznych gatunków zwierząt chronionych. Najokazalsze z nich to jeleń, dzik, ryś, wilk, a nawet bardzo rzadki w polskiej przyrodzie żbik i ostatnio zadomowiony w Lasach Birczańskich niedźwiedź brunatny. Pod koniec ubiegłorocznej zimy dał się poznać w kilku miejscach jako tradycyjny amator miodu i chuligan, który w Łozince (gm. Bircza) i Czarnej z kilku uli zostawił tylko drzazgi. W powietrzu często można dostrzec takie skrzydlate rarytasy jak orzeł przedni, orlik krzykliwy, bocian czarny.

Osobliwości przyrodnicze skłoniły specjalistów do uznania konieczności ustanowienia tzw. ochrony obszarowej. Są to Przemysko-Dynowski Obszar Chronionego Krajobrazu (ponad 50,3 tys. ha) oraz atrakcyjne dla turystów parki krajobrazowe - Pogórza Przemyskiego (prawie 62 tys. ha) i Gór Słonnych (ponad 51,3 tys. ha). Jest też sześć rezerwatów przyrody: Krępak, Turnica, Reberce, Chwaniów, Na Opalonym i Nad Trzciańcem. Obejmują ochroną najcenniejsze lasy górskie - łącznie mają 1234,4 ha. W ostatnim z wymienionych chroniony jest m.in. 100-letni starodrzew bukowy, a w rezerwacie Na Opalonym ponadstuletni las jaworowo-bukowo-jodłowy. Rezerwat Reberce to 90 proc. zwarty drzewostan jodłowy, a w rezerwat Turnica - 100-letni las jodłowo-bukowy. Na uznanie za pomniki czeka około 150 okazałych drzew. Z licznych burzliwych lat zachował się zespół zabytków sakralnych w Kalwarii Pacławskiej z XVII w. oraz zabytkowa, najstarsza w Polsce cerkiew obronna w Posadzie Rybotyckiej z XV w., kościół w Rybotyczach z połowy XIX w., dwór w Huwnikach i pałacyk w Birczy.

Na początku 2003 r. utworzono dwa kolejne leśne kompleksy promocyjne: Mazurski i Spalsko-Rogowski.

Tomasz Kowalik

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT