PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
2 (10)/2003
ISSN 1642-0853

Tak to się zaczęło


W roku 1843 w Wielkim Księstwie Poznańskim wprowadzono do szkół średnich "ćwiczenia cielesne". W tym czasie nauczyciel pan Eweryst przedstawił projekt powszechnego wychowania fizycznego w szkołach elementarnych w regencji poznańskiej. Działania w kierunku rozwoju fizycznego "W zdrowym ciele zdrowy duch", połączonego z potrzebą wychowania narodowego i patriotycznego społeczeństwa polskiego w zaborze pruskim, zaowocowały powstaniem w Poznaniu w roku 1862 pierwszego w podziemnej Polsce Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". W roku 1867 powstało Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Galicji.

W tym też roku lwowianin Michał Mrozowski za 200 franków kupił w Paryżu drewniany welocyped. Nie mogąc opanować jazdy na nim, przekazał go Sokołowi we Lwowie. Jako pierwszy na ulicach Lwowa na welocypedzie pojawił się druh Przybyliński, powodując ogromne zaciekawienie. Ta popularność, zainteresowanie welocypedem "rowerem" spowodowały, że zlecił on miejscowemu kowalowi, aby zbudował taki sam. Nieznany kowal wykonał podobny pojazd i w roku 1868 na tych dwóch "pojazdach" wyjechano na pierwszą wycieczkę po Lwowie. Kolejny taki welocyped zbudował sobie ślusarz lwowski o nazwisku Mitsche.

W roku 1884 powstał Sokół w Inowrocławiu, a w latach następnych kolejne w Bydgoszczy, w Kruszwicy, w Gnieźnie, w Trzemesznie, w Strzelnie, w Koronowie. Oprócz ćwiczeń gimnastycznych "Sokolnicy" (na wzór towarzystw niemieckich) organizowali wycieczki krajoznawcze oraz zloty. W Gniazdach Sokolich zaczęły powstawać grupki "kołowników".

W roku 1886 powstało Warszawskie Towarzystwo Cyklistów (WTC), w którym przy okazji działalności sportowo-wyczynowej, nie tylko rowerowej, pojawiła się również działalność turystyczna. Pierwsza wycieczka rowerowa Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów odbyła się 18 lipca 1886 r. z Warszawy do Płocka. Wycieczka trwała 13 godzin, a przejeżdżających cyklistów ludność nazwała antychrystami.

W roku 1887 powstał specjalistyczny oddział kołowników w Towarzystwie Gimnastycznym "Sokół" w Gnieźnie. We wrześniu tego roku pierwszą dłuższą wycieczkę odbyli cykliści z WTC na trasie z Warszawy do Krakowa. Na spotkanie cyklistów z Warszawy wyjechało 22 cyklistów krakowskich.

W roku 1888 po raz pierwszy w międzynarodowym kongresie cyklistów udział wzięli cykliści z Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów, a pan Józef Hartmansgruber trasę z Warszawy do Wiednia przejechał na stalowym welocypedzie w 12 dni. W roku 1889 w wycieczce z Warszawy do Jabłonnej wzięło udział 60 cyklistów na różnego rodzaju welocypedach.

W 1890 r. dr medycyny F. Neugebauer w krótkiej publikacji napisał o higienicznym znaczeniu sportu kołowego. Od roku 1890 w Wielkopolsce i na Kujawach popularne stały się "reje na kołach" (kołowcach). Ponieważ rowery były bardzo drogie, dlatego pan Franciszek Perliński, właściciel sklepu rowerowego w Inowrocławiu, prowadził wypożyczalnię rowerów welocypedów i bicykli. Rosła popularność roweru, coraz częściej organizowane były wycieczki kołowników. Pierwszą wspólną wielodniową wycieczkę kołownicy odbyli latem 1898 r. z Inowrocławia, Gniezna i Poznania do Kruszwicy, gdzie Sokół Nadgoplański skupiał grono kołowników.

W roku 1908 na Śląsku Cieszyńskim powstało Stowarzyszenie Polskich Robotników i Robotnic "Siła". Stowarzyszenie to w ramach swej działalności organizowało różne wycieczki, w tym jazdy "na kole". Kolarstwo zapoczątkowało wycieczki do sąsiednich miejscowości. Następowała wymiana wycieczek między kołami "Siły".

W 1913 r. dokonano radykalnych zmian form ćwiczeń w Gniazdach Sokolich. W czasie ćwiczeń i organizowanych zlotów terenowych położono nacisk na ćwiczenia z metodyki ściśle wojskowej. Wprowadzono musztrę, strzelanie i zajęcia terenowe, w których rolę gońców i łączników odgrywali rowerzyści. W czasie I wojny światowej przerwana została działalność Sokołów.

W latach 1910-1914 organizacją wycieczek turystyki kolarskiej zajmowały się również związki zawodowe, w tym Związek Kolejarzy.

Od 1922 r. zaczęto reaktywować Gniazda Sokole. Zaczęły powstawać również niezależne kluby kolarskie, stanowiące konkurencję dla Towarzystw Cyklistów i różnych innych organizacji, które zajmowały się turystyką rowerową.

Od 1925 r. powstały Związek Robotniczych Stowarzyszeń Sportowych zaproponował turystykę kolarską. W 1929 r. kolarze z tego związku odbyli wycieczkę do Francji i Belgii, pokonując 20 000 km. Eskapadę poprowadził wybitny działacz robotniczego ruchu turystycznego Jerzy Michałowicz. W okresie międzywojennym wycieczki rowerowe organizowały związki zawodowe: górników, hutników, kolejarzy, pracowników łączności i inne.

Po II wojnie światowej Polskie Towarzystwo Krajoznawcze zainaugurowało akcję wczasów wędrownych. W 1951 r. po zjeździe połączeniowym PTT i PTK w PTTK decyzjami władz do PTTK wcielono Warszawskie Towarzystwo Cyklistów. Następował wzrost zainteresowania turystyką kolarską, szczególnie wśród młodzieży i w środowisku wiejskim. 24 kwietnia 1952 r. powstała Komisja Turystyki Kolarskiej ZG PTTK. Komisja liczyła 16 osób. W gronie tym było 15 działaczy WTC. Komisja początkowo skupiała swą działalność na powoływaniu komisji okręgowych i oddziałów oraz imprez ogólnopolskich.

Zbigniew Boroński

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Dariusz Mariusz Zając, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT