PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
2 (10)/2003
ISSN 1642-0853

Historia roweru poziomego


Pierwszy pojazd tego typu pojawił się w roku 1882 w Niemczech, a skonstruował go Erlachs. Rower ten, na którym siedziało się jak w fotelu, zapewniał pozycję poziomą, gdyż twórcy chodziło o wykorzystanie siły wytwarzanej przez odepchnięcie się od oparcia. Nie był on zbyt popularny, ze względu na skomplikowaną konstrukcję. Jednak rower poziomy stał się wyzwaniem dla konstruktorów i projektantów, głównie ze względu na mały opór powietrza, którego znaczenie zaczęło odgrywać dużą rolę. Wreszcie we Francji słynni bracia Peugeot rozpoczęli produkcję roweru poziomego. Jednak I wojna światowa pokrzyżowała im plany i musieli zrezygnować z tej produkcji. Po wojnie przekonano się, że pozycja, jaką umożliwiają tego typu rowery, poprawia komfort jazdy i zmniejsza powierzchnię czołową. Efektem tego myślenia były ustanawiane coraz to nowsze rekordy prędkości. W roku 1976 zostało założone Międzynarodowe Stowarzyszenie Pojazdów Napędzanych Siłą Mięśni Ludzkich (IHPVA). Zgromadziło ono i nadal gromadzi wielu entuzjastów i sympatyków tej działalności.

Do Polski nowinki oraz publikacje dotyczące pojazdów alternatywnych docierały z opóźnieniem (pierwsza z nich w 1970 r.). W czerwcu 1978 r. wyjechał na ulicę pierwszy powojenny polski poziomy trójkołowiec, wykonany przez Mieczysława Kaczmarka według własnego pomysłu. Był to pojazd dość ciężki i na małych kołach (z przodu 2 x 16 cali, z tyłu - jedno 24 cale). W 1983 r. łodzianin Mieczysław Kaczmarek zbudował pierwszy polski "samochód" (czterokołowiec) na pedały. Następnie powstawały "jamnik", dwuosobowy trójkołowiec i nowocześniejszy czterokołowiec bis.

29 lipca 1984 r. ruszyła pierwsza w świecie wyprawa turystyczna pojazdami mięśniowymi po północnej Polsce. Mieczysław Kaczmarek wykonał do tej pory własnoręcznie ponad 120 pojazdów (50 rodzajów), a dalszych 50 powstało według jego projektów i pod jego nadzorem. Obecnie w Kaliszu prowadzi zakład Aero-bike produkujący wysokiej klasy rowery alternatywne oraz części aerodynamiczne do tego typu pojazdów. Do rozwoju konstrukcji rowerów poziomych przyczynił się również polski konstruktor pochodzący z Bydgoszczy Jacek Ziółkowski, którego marzeniem było skonstruowanie pojazdu powszechnego użytku, poruszającego się siłą mięśni, który mógłby dorównać prędkością samochodom w warunkach jazdy miejskiej. Jacek Ziółkowski został potrącony na trasie pod Wierzchucinem Królewskim, jadąc rowerem własnej konstrukcji przez nie ustalony pojazd. Po przewiezieniu do szpitala zmarł.

Również w Bydgoszczy w 1992 r. Szkolny Klub Krajoznawczo-Turystyczny "Mechanik" działający przy Zespole Szkół Mechanicznych nr 1 otrzymał od Zakładów Rowerowych "Romet" 15 rowerów poziomych typu "Jamnik". Opiekunowie klubu mgr inż. Czesław Maniewski oraz zmarły przed rokiem mgr inż. Rajmund Kędziorski doskonalili od tego momentu swoje wiadomości oraz nawiązywali współpracę z osobami posiadającymi lub wykonującymi rowery alternatywne. Członkowie klubu samodzielnie wykonali kilka rowerów udziwnionych, a obecnie pracują nad nowymi konstrukcjami wykonywanymi przez absolwentów szkoły w ramach prac dyplomowych.

Najnowocześniejszą konstrukcją, nad którą obecnie pracują uczniowie, jest rower poziomy trójkołowy z osłoną aerodynamiczną, wykonywany przez Krzysztofa Kozłowskiego i Tomasza Arczyńskiego we współpracy z autorytetem w tej dziedzinie samym - Mieczysławem Kaczmarkiem.

Rowery wykonane przez klub "Mechanik" brały i biorą czynny udział w wielu rajdach turystycznych oraz licznych wyprawach rowerowych, różnego rodzaju imprezach turystyczno-sportowych, prezentując swe osiągnięcia.

Korzyści i zagrożenia

W miarę upływu czasu rowery poziome stale ulepszano. Wprowadzano coraz to nowsze rozwiązania konstrukcyjne o mniejszym oporze aerodynamicznym, co pozwoliło na uzyskanie większych prędkości. W roku 1934 Charles Mochat skonstruował rower Velocar, który osiągnął prędkość 48 km na godz. Ta sama konstrukcja po założeniu osłony aerodynamicznej osiągnęła prędkość 56 km na godz.

Wraz z rozwojem nauki o materiałach z tworzyw sztucznych i kompozytowych stosowanych w lotnictwie oraz zastosowaniu ich przy budowie rowerów poziomych osiągi tych konstrukcji stale się polepszają, a ciężar maleje. W roku 1992 rower o nazwie Cheetah, wykonany całkowicie z materiałów lekkich, osiągnął w sprincie na 200 m wynik 110,66 km na godz.

Rozwijanie takich prędkości wiąże się ze zwiększonym ryzykiem dla zdrowia lub nawet życia człowieka. Dlatego też przed każdą próbą bicia rekordu prędkości należy przeprowadzić dokładną kontrolę stanu technicznego pojazdu w celu zmniejszenia zagrożenia.

Rozwiązania konstrukcyjne różnych rowerów

1. Konstrukcja ram

Rama jest najważniejszym elementem roweru, a w przypadku roweru trójkołowego stanowi krzyż, w którym można wyróżnić belkę poprzeczną oraz wzdłużną. Belka wzdłużna składa się z dwóch części, które mogą być rozłączane w przypadku demontażu roweru. Zarówno belka wzdłużna, jak i poprzeczna są wygięte lub przyspawane pod odpowiednimi kątami, aby zachować właściwą pozycję ciała rowerzysty.

Układ ciała, jego położenie są zdecydowanie inne niż w rowerze klasycznym. Kąt osi suportu (staw biodrowy - kręgosłup) dla roweru poziomego powinien się zawierać od 1200 do 1500. Kąt nachylenia kręgosłupa do poziomu powinien wynosić od 400 do 600. Przy nachyleniu poniżej 300 występują nieprzyjemne objawy: uderzenia krwi do głowy, zaburzenia widzenia oraz pracy serca. Kąt nachylenia nóg (tj. odcinka osi suportu - staw biodrowy) może zawierać się w zakresie od +100 (nogi w górę) do 150 (nogi w dół). Odległość pedałów od oparcia może wynosić od nominalnej (tj. wyprostowana noga dotyka piętą pedału przy pełnym kontakcie z oparciem) do większej o ok. 5% długości nogi, w zależności od przyjmowanego kąta osi suportu - staw biodrowy - kręgosłup. Łączenie odpowiednio przyciętych i przygotowanych rur odbywa się najczęściej za pomocą lutowania na mosiądz lub zgrzewania (rowery średniej klasy) w cyklu półautomatycznym. Do belek głównych jest dospawanych wiele elementów dodatkowych, np. rurki i płaskowniki podtrzymujące siedzenie, czy też krótkie rurki prowadzące i podtrzymujące linki.

2. Napęd i przełożenia

Układ napędowy różni się w rowerze poziomym trójkołowym zasadniczo od układów stosowanych w rowerach poziomych. Napęd jest tu przenoszony za pośrednictwem pedałów i korb na dwie tarcze przednie - najczęściej 46- lub 36-zębowe, wchodzące w skład suportu przedniego. Wybór tarcz w zależności od typu trasy musi być dokonywany ręcznie podczas postoju. Następnie za pomocą łańcucha napęd jest przekazywany na suport pośredni, składający się z dwóch tarcz: lewej, zazwyczaj o 28. zębach, i prawej o 40. zębach. Następnie za pomocą drugiego łańcucha napęd jest przenoszony do sześciotrybu, który przekazuje go na koło tylne, przeważnie większe od przedniego. Sześciotryb jest standardowym elementem każdego roweru górskiego bądź turystycznego. W skład układu napędowego wchodzi jeszcze napinacz łańcucha przedniego oraz tylna przerzutka, która umożliwia wybór odpowiednich przełożeń w czasie jazdy.

Przełożenie jest to stosunek liczby zębów koła napędzającego do liczby zębów koła napędzanego. Zastosowanie suportu pośredniego zwiększa osiągi roweru, a także daje nowe możliwości.

3. Układ kierowniczy i hamulcowy

Mechanizm kierowniczy składa się z kierownicy, która jest zespolona za pomocą wspornika z listwą sterującą krótką. Do listwy tej przymocowane są linki, które z kolei za pomocą specjalnych bloczków biegną do wsporników na stałe przymocowanych do widełek i łączą się z listwą zapewniającą zbieżność kół.

Układ hamulcowy nie różni się zbytnio od układów stosowanych w rowerach klasycznych. W przypadku rowerów trójkołowych istnieje konieczność zastosowania "rozdzielacza", który ruch jednej linki zamienia na ruch dwóch linek, tak aby szczęki przednie mogły jednocześnie zadziałać.

opracowali:
Krzysztof Kozłowski
Tomasz Arczyński

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Dariusz Mariusz Zając, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT