PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 1-2 (18-19)/2005
ISSN 1642-0853

Zbliżenia - trzynasty kompleks promocyjny

Leśny Kompleks Promocyjny "Lasy Mazurskie" utworzono 30 października 2002 r. na obszarze uznanym za jeden z najpiękniejszych i najcenniejszych przyrodniczo oraz krajobrazowo terenów pojeziernych Europy. Pieczę nad nim sprawuje Rada Społeczno-Naukowa pod przewodnictwem prof. Macieja Żurkowskiego ze Stacji Badawczej Polskiej Akademii Nauk w Popielnie. Rada składa się z 36 reprezentantów Regionalnych Dyrekcji Lasów Państwowych Olsztyn i Białystok, naukowców, nadleśnictw, samorządów (w tym przedstawiciele gminy Piecki, "głównego hamulcowego" utworzenia Mazurskiego Parku Narodowego).


Minął rok i warto spytać, co też nowego dzieje się we wspomnianych nadleśnictwach. Ich działania w składzie leśne- go kompleksu promocyjnego koordynuje Ryszard Kosior, nadleśniczy Nadleśnictwa Spychowo. W jego imieniu o tym "co słychać" opowiedziała nam Urszula Szypowska, starszy specjalista Służby Leśnej. - Nasze tereny, a więc i leśnego kompleksu promocyjnego, budzą zainteresowanie, są licznie odwiedzane. W pierwszym roku były liczne najważniejsze działania i rozmaite poczynania edukacyjne. Skonkretyzowano program edukacji i ochrony zasobów przyrodniczych, jest więcej sprzętu audiowizualnego do zajęć z młodzieżą, ustawiono tablice informacyjne, ukazujące walory turystyczne i przyrodnicze kompleksu. Istniejące od 1998/1999 Leśną Ścieżkę Dydaktyczną i Ośrodek Edukacji Ekologicznej odwiedziło ponad 5,5 tys. osób. We wrześniu i w październiku 2003 r. była wystawa prac malarskich po plenerze zaproszonych do nas przez nadleśniczego studentów Instytutu Wychowania Plastycznego z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.

Wiosną odwiedzający te strony turyści będą mieli więcej atrakcji. - Dobiega końca opracowanie nowej (2 km) ścieżki edukacyjnej w leśnictwie Strużki. Wielu naszych pracowników popularyzowało sprawy leśne w szkołach. Znacznym ułatwieniem dla odwiedzających Nadleśnictwo Spychowo będzie parking koło wsi Jerutki, ścieżka przyrodnicza poprowadzona brzegiem jeziora Marksewo. Dobiega końca opracowanie treści turystyczno-przyrodniczej map oraz redagowanie przewodnika po naszym terenie - powiedziała Urszula Szypowska.

Leśny Kompleks Promocyjny "Lasy Mazurskie" tworzą nadleśnictwa olsztyńskie Strzałowo, Spychowo, Mrągowo oraz białostockie Pisz i Maskulińskie. W dwóch ostatnich jest 6 rezerwatów przyrody (łącznie 6,3 tys. ha) oraz 53 pomniki przyrody, 50 gniazd bielika i orlika krzykliwego, ponad 40 ostoi bobrów. Nadleśnictwa Strzałowo, Pisz i Maskulińskie to teren Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Kompleks promocyjny obejmuje znaną nie tylko wśród ekologów i leśników, zasłużoną dla ochrony polskiej przyrody, o znacznym rozgłosie międzynarodowym Stację Badawczą Rolnictwa i Hodowli Zachowawczej Zwierząt PAN w Popielnie (pow. 1603 ha). Jest ona położona na półwyspie Popielniańskim rozciągającym się między jeziorami Bełdany, Śniardwy i Warnołty.

W popielniańskiej stacji zaczęła się w 1958 r. fermowa hodowla bobrów, a w następnych latach program wsiedlania tych zwierząt do dawnych siedlisk w innych regionach Polski. Ostatnio liczba tych zwierząt przekroczyła 25 tys., a więc można uznać, że gatunek został ochroniony przed wyginięciem. W stacji prowadzona jest hodowla fermowa jeleni i zachowawcza konika polskiego. Dzięki introdukcji na te tereny wróciły łosie. Poza bobrem i konikiem polskim w Leśnym Kompleksie Promocyjnym "Lasy Mazurskie" występują rzadkie i zagrożone wyginięciem ptaki drapieżne - bielik i orlik krzykliwy, rybołów, puchacz (ustalono 50 stref ochronnych w sąsiedztwie ich gniazd). Na Mazurach aktywnie działa Komitet Ochrony Orłów, który od 15 lat realizuje program czynnej ochrony bociana czarnego, żurawia, cietrzewia. W lasach Warmii i Mazur zimą 2000/2001 i w drugiej połowie 2001 r. zanotowano, między innymi w Puszczy Piskiej, 11-14 watah liczących około 60 wilków.

Jak wiadomo od prawie 55 lat trwają nieskuteczne starania o utworzenie Mazurskiego Parku Narodowego, przede wszystkim ze względu na obfitość i różnorodność przyrodniczą tych okolic, m.in. Puszczy Piskiej. Jej koloryt i znaczenie dla polskiej przyrody tworzy kilkaset obiektów (gatunków rzadkich i chronionych roślin oraz zwierząt, pomników przyrody, terenów uznanych za rezerwaty, jezior, torfowisk, bagien, kręta rzeka Krutynia, użytki ekologiczne, ostoje bobrów, zlotowiska żurawi, strefy ochronne gniazd ptaków drapieżnych). To one sprawiły, że zanim ustalono różnorakie formy ochrony przyrody, osobliwości tej krainy utrwalili na kartach naszej literatury, między innymi, Melchior Wańkowicz w książce Na tropach Smętka i Konstanty Ildefons Gałczyński w Kronice Olsztyńskiej oraz w innych utworach poetyckich.

Tereny te znalazły się w granicach utworzonego w 1977 r. drugiego w Polsce parku krajobrazowego (53,6 tys. ha, ponad połowa to dorodne lasy, a ponad 30% powierzchni zajmują wody 60 jezior) i stanowią o wielkiej wartości walorów krajoznawczych oraz przyrodniczych tego obszaru. Park powstał na pograniczu dawnych województw olsztyńskiego i suwalskiego (pierwszy w 1976 r. powstał Suwalski Park Krajobrazowy).

Park krajobrazowy istnieje jakby "w zastępstwie" parku narodowego - jako jeden z najcenniejszych tego rodzaju obszarów w Polsce - i regionu nazwanego Zielone Płuca Polski. W jego granicach pod ochroną jest istotna część cennej w skali międzynarodowej Krainy Wielkich Jezior. Zwarty obszar obejmuje nadleśnictwa Pisz, Maskulińskie oraz Strzałowo, przez które przepływa wspomniana Krutynia - rzeka-rezerwat.

Przed południem 4 lipca 2002 r. region ten dotknęła jedna z największych klęsk żywiołowych w dziejach polskiego leśnictwa. Katastrofalny huragan powalił drzewostany na ponad 30 tys. ha, między innymi 12 tys. ha Puszczy Piskiej w Nadleśnictwie Pisz. Uznanie tego obszaru za kolejny leśny kompleks promocyjny wypada uznać za następny krok do ustanowienia jego statusu ochronnego, a zarazem obszaru intensywnej edukacji przyrodniczej i leśnej. Na części zdewastowanych przez żywioł lasów wyznaczono tzw. powierzchnie referencyjne, gdzie tylko natura, przy minimalnej ingerencji człowieka, będzie leczyła swoje rany.

Wiele stuleci temu Puszcza Piska, zwana także Jańsborską lub Wielką Knieją, znajdowała się na kresach terenów zagospodarowanych i zaludnionych. Do roku 1500 w puszczańskich ostępach żyły tury, a do XVII w. dzikie konie leśne, z czasem wytrzebione zostały także żubry i niedźwiedzie. Zabiegi naukowców i leśników sprawiły, że na tereny puszczańskie wróciły żubry, łosie i bobry. Klęski żywiołowe nie omijały Puszczy Piskiej i, choć w mniejszym stopniu niż w 2002 r., dokonały dzieła zniszczenia dorodnych drzewostanów iglastych w latach 1833, 1839, 1867, 1888, 1981, 1983 i 1999. Obecnie lasy piskie w 80% tworzy sosna z domieszką świerka i niewielką ilością drzew liściastych. Atrakcją mazurskich lasów - i to nie tylko przyrodniczą - jest tzw. sosna mazurska, zwana również sosną pruską, charakteryzująca się wyniosłym pniem (strzałą) i regularną koroną rozwiniętą 40 m nad ziemią. Cztery specjalne wyłączone drzewostany nasienne (126 ha), chroniące najbardziej dorodne drzewa, znajdują się w Nadleśnictwie Strzałowo.

Jednym z najważniejszych celów powołania i działania Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Mazurskie" jest - jak w pozostałych kompleksach - edukacja ekologiczna i leśna, swoiste laboratorium i przykład realizacji polskiej koncepcji gospodarki leśnej. Wśród tych celów i zadań znalazły się: prowadzenie prac badawczych i doświadczalnictwa leśnego, upowszechnianie zasad ekorozwoju i zrównoważonej gospodarki leśnej, ochrona zasobów leśnych i leśnych zbiorowisk przyrodniczych. Leśne kompleksy promocyjne są ze swej istoty powoływane jako obszary funkcjonalne o znaczeniu ekologicznym, edukacyjnym i społecznym, dla których określa się jednolity program gospodarczo-ochronny - tak jak to zapisano w zarządzeniach Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych, gdy przed niespełna 10 laty (w grudniu 1994 r.) tworzono 7 pierwszych takich obszarów specjalnych.

W mazurskim leśnym kompleksie promocyjnym edukacja ekologiczna i popularyzacja wielu problemów istotnych dla ochrony lasów, a szerzej - rodzimej przyrody, będzie przebiegała wielotorowo i w urozmaicony sposób. Będą służyć tym celom obiekty edukacyjne i dość liczna, wyspecjalizowana w pracy edukacyjnej i popularyzacji wiedzy o lesie, grupa pracowników wspomnianych nadleśnictw. Do najważniejszych zalicza się od wielu lat zasłużona dla polskiej nauki Stacja Badawcza i Hodowli Zachowawczej Zwierząt Polskiej Akademii Nauk w Popielnie wraz z Regionalnym Ośrodkiem Edukacji Ekologicznej, które włączone zostały do struktury Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Mazurskie" i jego funkcji edukacyjnych. Ośrodek powstał w 1998 r., a jego "warsztatami pracy" i naturalnymi "salami edukacyjnymi" są: Puszcza Piska, jezioro Łuknajno (jedno z 9 polskich, należący do światowej sieci Rezerwatów Biosfery UNESCO), hodowla konika polskiego, bobrów i jeleni oraz bardzo bogate zbiory muzealne ukazujące bogaty dorobek naukowców Stacji Badawczej PAN. Warto podkreślić, że obiekty te służą przede wszystkim edukacji przyrodniczo-leśnej i są powiązane z programami nauczania dzieci oraz młodzieży szkolnej nie tylko z mazurskich gmin.

Edukacja ta odbywa się również na trasie 2 ścieżek przyrodniczych (10-kilometrowej z 15. przystankami oraz 4-kilometrowej z 4. przystankami). Pierwsza przebiega w najbliższej okolicy Popielna, nad jeziorem Śniardwy i pozwala poznać zbiorowiska roślin terenów podmokłych, zjawisko naturalnej sukcesji roślin oraz zbiorowisk leśnych.

Kolejnym ogniwem w Leśnym Kompleksie Promocyjnym "Lasy Mazurskie" jest Leśny Ośrodek Edukacji Ekologicznej w Spychowie (wymowa nazwy wsi Lalki - niem. Puppen - spolszczona jako Pupy, uznana została za śmieszną i nieprzyzwoitą) na terenie Nadleśnictwa Spychowo. Jest tu skromne muzeum przyrodnicze, z którego wychodzi się na 4-kilometrową ścieżkę dydaktyczną (wiedzie do dwóch jezior, częściowo po kładce nad bagnem i torfowiskiem).

We wspomnianym bogatym w osobliwości przyrodnicze Nadleśnictwie Maskulińskie jest Muzeum Biograficzne Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (dawna leśniczówka Pranie), we wsi Zgon zaś mieszkał pisarz Igor Newerly - bliski współpracownik pedagoga i pisarza Janusza Korczaka. W Nadleśnictwie Strzałowo w leśniczówce Pierwsławek znajduje się Izba Pamięci niemieckiego pisarza Ernesta Wiecherta, piewcy życia w ścisłej więzi z przyrodą. Dwa warianty ścieżki przyrodniczej przy nadleśnictwie pozwalają poznać okazy starych dębów oraz sposoby pielęgnacji młodników leśnych - jaworu.

Każde nadleśnictwo tworzące Leśny Kompleks Promocyjny "Lasy Mazurskie" przecinają liczne drogi i szlaki turystyczne dogodne dla turystyki pieszej, rowerowej, kajakowej, które ułatwiają poznawanie osobliwości przyrodniczych tych okolic. Do największych atrakcji należą płynąca przez Nadleśnictwo Strzałowo rzeka-rezerwat Krutynia - szlak między innymi Międzynarodowych Spływów Kajakowych im. Melchiora Wańkowicza, wieś Krutyń - siedziba Mazurskiego Parku Krajobrazowego oraz Muzeum Przyrodniczego i rezerwat "Zakręt" z pływającymi wyspami, pomostem oraz z wieżą obserwacyjną.

Przed wyprawą do Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Mazurskie" warto nawiązać kontakt z Nadleśnictwem Spychowo - adres pocztowy: ul. Mazurska 3, 12-150 Spychowo, tel. (0-prefiks-89) 622-50-82 i 622-50-83, e-mail: spychowo@olsztyn.rdlp.gov.pl a także uprzedzić o odwiedzinach w Stacji Badawczej PAN w Popielnie - adres: 12-222 Wejsuny, Popielno, tel. (0-prefiks-87) 423-15-19 lub 423-16-17, e-mail: sbpan@wp.pl

Tomasz Kowalik
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT