PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 1-2 (18-19)/2005
ISSN 1642-0853

Szósty Rajd Przyrodniczy

W dniu 23 kwietnia 2005 r. Oddział Wojskowy PTTK w Chełmie zorganizował dla turystów przyrodników VI Rajd Przyrodniczy w Kazimierskim Parku Krajobrazowym. W rajdzie brała udział młodzież ze Szkolnych Kół Krajoznawczo--Turystycznych ze Szkoły Podstawowej w Wólce Okopskiej, Szkoły Podstawowej nr 5 w Chełmie i z 1. Społecznej Szkoły Podstawowej w Chełmie oraz turyści indywidualni. Trasa rajdu przebiegała przez Puławy do Kazimierza Dolnego.


Pałac w Puławach

W Puławach zwiedzano zespół pałacowo-parkowy, którego dzieje sięgają XVII w. Na wysokiej skarpie nadwiślańskiej w latach 1676-1679 marszałek Stanisław Lubomirski wybudował barokowy pałac półobronny według projektu Tylmana z Gameren. Powstał wówczas także pierwszy ogród, co do którego możemy być pewni jedynie, że poniżej skarpy znajdowały się alejki i regularne partery dywanowe. W roku 1706 pałac został spalony przez Szwedów. Jego odbudowę rozpoczęła w 1722 r. córka Lubomirskiego, Elżbieta Sieniawska, a kontynuowała jej córka Zofia Denhoffowa, która w roku 1731 poślubiła księcia Augusta Czartoryskiego. W latach 1731-1736 Czartoryscy wybudowali rokokowy pałac według projektu Jana Zygmunta Deybla. Projekt Deybla utrwalił wcześniejsze założenia przestrzenne. Do pałacu wiodła aleja obsadzona czterema rzędami drzew. Krzyżowała się ona przed wjazdem do pałacu z obsadzoną drzewami węższą aleją, łączącą gościniec lubelski z krętym wąwozem, tak zwaną Głęboką Drogą. Przed pałacem były i są dwa dziedzińce. Dziedziniec przedni obsadzony drzewami ze strony wjazdu ograniczała fosa i dwie kordegardy. Po jej prawej stronie aż do gościńca lubelskiego ciągnęły się zabudowania gospodarcze. Z dziedzińca przedniego przez barokową arkadową bramę wjeżdżało się na dziedziniec honorowy, z sadzawką na środku. Jednopiętrowe oficyny, usytuowane prostopadle do pałacu na wysokości sadzawki, zamykały dziedziniec z dwóch stron. Sam pałac zachował dawny tylmanowski zrąb - jednopiętrowy korpus główny z czterema alkierzami w narożach; korpus główny miał nadbudowane węższe, trzyokienne drugie piętro. Aby uzyskać dodatkowe pomieszczenia, wydłużono alkierze do osi głównej pałacu i zlikwidowano taras na poziomie pierwszego piętra, znaczną jego część łącząc z alkierzami. Z reszty tarasu powstał balkon od strony Wisły. Z dziedzińca na reprezentacyjne pierwsze piętro wiodły dwubiegowe schody zewnętrzne przylegające do alkierzy, a w górnym odcinku do korpusu głównego. Balustrada schodów, attyka nad płaskim dachem drugiego piętra i attyka obrzeżająca dach nad pierwszym piętrem były zdobione rzeźbami, w większości wykonanymi przez Hoffmanów. Wewnętrzne i zewnętrzne ściany pałacu otrzymały bogatą sztukaterię i zdobnictwo typowe dla stylu rokoko.

Równocześnie przy pałacu powstał ogród w stylu francuskim. W ogrodzie dolnym postawiono altanę. Tarasy na skarpie ujęto na krańcach schodami serpentynowymi. Na poziomie pałacu za lewą oficyną powstały partery dywanowe i boskiety, za którymi znajdowała się "Dzika Promenada". Całość okalał mur, tylko miejscami zastępowało go inne ogrodzenie. Kolejne zmiany przyniósł rok 1785, kiedy książę Adam Czartoryski i jego żona, Izabella z Flemingów, przenieśli się na stałe do Puław. Rozpoczęto wówczas restaurację i rozbudowę pałacu pod kierunkiem Joachima Hempla. W roku 1794 Puławy zostały zdewastowane przez wojska rosyjskie. Do przebudowy pałacu i przekształcenia parku przystąpiono w 1796 r. Głównym projektantem budowli puławskich był wówczas Chrystian Piotr Aigner, a współtwórcą parku Anglik James Savage. Aigner niewiele zmienił korpus główny pałacu. Rozbudował jedynie alkierze od strony dziedzińca poszerzając, je do pięciu okien i przebudową wnętrza. Połączył również pałac z lewą oficyną, budując neogotycką parterową oranżerię z portykiem czterokolumnowym i lwami od strony parku. Pałac otrzymał wystrój klasycystyczny.

Park o powierzchni około 30 ha przebudowano według pomysłu księżnej Izabelli, nadając mu charakter romantycznego parku krajobrazowego w stylu angielskim. Starano się wykorzystać naturalne walory otoczenia, na przykład groty w zboczu skarpy wiślanej i stary drzewostan. W parku, w którym zachowano układ niektórych alejek, powstało wiele budowli: Domek Grecki, Pałac Marynki, Świątynia Sybilli, Dom Gotycki, Domek Żółty, altany, źródełka, mostki. Przy gościńcu lubelskim na wzniesieniu postawiono kaplicę w kształcie rotundy, do której prowadziła z pałacu aleja wysadzona czterema rzędami drzew. Posadzono wiele drzew i krzewów w charakterze klombów, między którymi są ścieżki i murawa. Wśród zieleni umieszczono rzeźby i różne sentencje wyryte na postumentach, kamieniach i tablicach. Krajobrazowy charakter starano się nadać także bliższej i dalszej okolicy, na przykład na Kępie powstała tak zwana holendernia (ferma krów rasowych mająca głównie charakter dekoracji) i wzorcowa wioseczka z domkiem ks. Izabelli.

Wiek Czartoryskich w Puławach skończył się w 1831 r. Książę Adam Czartoryski, właściciel Puław od roku 1812, za udział w powstaniu został przez cara zaocznie skazany na ścięcie toporem, a wszystkie jego majątki w zaborze rosyjskim uległy konfiskacie. Część wyposażenia pałacu i jego otoczenia wywieziono do Rosji, część sprzedano na licytacji. Udało się ocalić zbiory ze świątyni Sybilli i Domu Gotyckiego oraz bibliotekę (ok. 60 tys. tomów), które etapami wywieziono do Paryża (wróciły potem do Krakowa, gdzie w roku 1876 utworzono Muzeum Czartoryskich). Zofia z Czartoryskich Zamojska zabrała część rzeźb (m.in. "Tankreda i Kloryndę", sarkofag, lwy, obelisk poświęcony ks. J. Poniatowskiemu) do Podzamcza koło Maciejowic, skąd powróciły do Puław w 1947 r. Wiele elementów drobnej architektury parkowej zniknęło po 1840 r. W roku 1842 przeniesiony został do Puław Instytut Wychowania Panien, dla którego potrzeb pałac został przebudowany przez Józefa Góreckiego w latach 1840-1843. Znikły wówczas reprezentacyjne schody zewnętrzne od strony dziedzińca. Powstała wewnętrzna klatka schodowa prowadząca na drugie piętro, poszerzona w tym celu o dwa okna. Korpus główny stał się wówczas na całej szerokości dwupiętrowy. Oficyny połączono z rozbudowanymi przez Aignera alkierzami, dobudowując jednopiętrowe skrzydła załamane pod kątem prostym. Powstał gmach w kształcie wydłużonej podkowy, z prawym skrzydłem obejmującym cały dziedziniec honorowy. W roku 1858 pożar strawił środkową część pałacu. Odbudował ją Julian Ankiewicz. W miejscu sali złotej stworzył salę gotycką, której budowa zmieniła pałac od strony Łachy. Od tego czasu wygląd zewnętrzny pałacu nie zmienił się. Zachowało się także dawne rozplanowanie parku. Kolejni użytkownicy zespołu pałacowo-parkowego (Instytut Wychowania Panien do 1862 r., następnie Instytut Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa do 1914 r., potem Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego do 1950 r., a obecnie Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa) sadzili nowe drzewa, w tym wiele okazów egzotycznych. Czasy Czartoryskich pamiętają stare dęby i niektóre lipy. W parku dominuje lipa, klon, grab, topola, dąb i kasztanowiec. Rosną tu buki i modrzewie, a także daglezje, choina kanadyjska i tulipanowce.

Rezerwaty przyrody w Kazimierskim Parku Krajobrazowym

Pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a Wisłą znajduje się rezerwat przyrody "Łęg na Kępie w Puławach", utworzony w roku 1963, a obejmujący powierzchnię 4,71 ha, chroniący nadwiślański las łęgowy. W dalszej kolejności zwiedzano Albrychtówkę i rezerwat przyrody "Krowia Wyspa".

Na terenie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego znajdują się dwa rezerwaty przyrody: "Krowia Wyspa" - utworzony w 1991 r., na powierzchni 62,30 ha, chroniący stanowiska lęgowe ptaków na wyspie rzecznej na Wiśle, oraz "Skarpa Dobrska" - utworzony w 1991 r. na powierzchni 39,70 ha, chroniący wychodnie i odsłonięcia różnowiekowych osadów czwartorzędowych, różnorodną rzeźbę terenów, ciepłolubne murawy, rzadkie gatunki roślin.

Uczestnicy rajdu przyrodniczego, szczególną uwagę zwracali na formy ochrony przyrody oraz rzadkie gatunki drzew występujących na trasie rajdu. Zdobywano również punkty do odznaki "Turysta-Przyrodnik" i Odznaki Turystyki Pieszej.

Rajd zakończono wspólnie z uczestnikami XVI Rajdu Adalbertowego, przy ognisku, na zamku w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą.

Tekst Zofia Nycz
Zdjęcia Sylwia Iłenda
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT