PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 1-2 (18-19)/2005
ISSN 1642-0853

Rzeka Bystrzyca

Nazywana bywa niekiedy Bystrzycą Świdnicką (niem. Weistritz, czes. Bystřice) i jest jedną z trzech dopływów Odry (obok Bobru i Nysy Kłodzkiej), mających źródła w granicznym grzbiecie Sudetów. Jej górska zlewnia obejmuje prawie całe Sudety Środkowe.


1. Charakterystyka rzeki

  • - długość koryta - 95 km
  • - powierzchnia zlewni - 1 768 km2
  • - przepływ przy ujściu:
    • - średni - 8,8 m3/s
    • - maksymalny - 83,0 m3/s
  • - położenie źródeł i ujścia (współrzędne geograficzne i wysokość nad poziomem morza)
    • - źródła: 50o37"56" N
      16o23"13" E
      + 618 m n.p.m.
    • - ujście: 51o11"39" N
      16o55"15" E
      + 105 m n.p.m.
  • - średni spadek rzeki - 5,4 ‰
  • - krętość koryta rzeki - 1,30

2. Hydrografia rzeki

Bystrzyca przepływa przez Sudety Środkowe, Pogórze Zachodniosudeckie, Przedgórze Sudeckie i Nizinę Śląską. W związku z powyższym jej bieg zawiera trzy charakterystyczne odcinki: górski, podgórski i nizinny.

a) Górski

Ma długość 24 km i średni spadek 13 ‰. Koryto rzeki na tym odcinku stanowi naturalną granicę oddzielającą Góry Sowie od Gór Kamiennych, następnie Gór Wałbrzyskich i Pogórza Wałbrzyskiego. Źródła rzeki znajdują się w górnej części wsi Bartnica, która stanowi jej kolonię o nazwie Wrześnik. Teren ten leży już w gminie Nowa Ruda w powiecie kłodzkim, a geograficznie należy do Gór Suchych wchodzących w skład Gór Kamiennych. Pierwsze wycieki wody występują na łące, po lewej stronie drogi wiejskiej - 200 m za odcinkiem wyasfaltowanym. Powyższa droga prowadzi do granicy państwa. Potok zmierza ze źródeł przez podmokłe łąki do dolnej części wsi Bartnica. Za przysiółkiem Bartnicy Wyrębina rzeka opuszcza Ziemię Kłodzką i wpływa na teren powiatu wałbrzyskiego. Następnie dolina rzeki obejmuje wieś Kolce, miasto Głuszycę, dzielnicę Jedliny Zdroju - Jedlinkę, wsie: Olszyniec, Jugowice i południowy skraj Zagórza Śląskiego. Tu na 18. kilometrze, począwszy od źródeł, rozpoczyna się najpiękniejszy i jedyny przełomowy odcinek rzeki o nazwie Śląska Dolina. Przełom ma długość 6 km, przy różnicy wysokości do 150 m od lustra wody. W najpiękniejszym odcinku rzeki znajduje się zaporowy zbiornik wodny, zwany Jeziorem Bystrzyckim. Po powodziach pod koniec XIX w. zbudowano tu w latach 1911--1914 stały zbiornik retencyjny. Murowa tama o wysokości 44 m i długości 230 m spiętrza 8 mln m3 wody na powierzchni 500 ha, przy długości jeziora 3,2 km i szerokości do 300 m. Po opuszczeniu zapory rzeka wpływa na ziemię świdnicką i po minięciu wsi Lubachów oraz Bystrzyca Górna, na warstwicy 300 m w miejscu Sudeckiego Uskoku Brzeżnego, kończy swój górski bieg. Znaczące dopływy lewobrzeżne z Gór Kamiennych to Złota Woda i najdłuższa Rybna (7,8 km). Z Gór Wałbrzyskich są to Olszynka i Złoty Potok (7,2 km). Dopływy prawostronne z Gór Sowich: niewielki Marcowy Potok oraz znaczące Michałkowicki Potok i najdłuższa Walimka (11 km).

b) Podgórski

Obejmuje Przedgórze Sudeckie. Rzeka na długości 18 km i spadku 7 ‰ przecina w poprzek równinne Obniżenie Podsudeckie, mijając wsie Burkatów i Bystrzyca Dolna, wpływa do największej miejscowości w swym biegu - do miasta powiatowego Świdnica. Za miastem rzeka wije się wśród niewysokich Wzgórz Imbramowickich należących do Równiny Świdnickiej. W pobliżu wsi Wiśniowa (3 km za Świdnicą) zasila ją drugi pod względem wielkości prawobrzeżny (trzeci w ogóle) dopływ - rzeka Piława o długości 30 km. W pobliżu wsi Domanice (gmina Mietków), na warstwicy 160 m, rzeka opuszcza Ziemię Świdnicką i wpływa na tereny powiatu wrocławskiego do Jeziora Mietkowskiego.

c) Nizinny

Jest najdłuższy, bo ma 53 km i przebiega w całości przez Równinę Wrocławską należącą do Niziny Śląskiej. Rzeka zachowała tu swój naturalny nurt, tworząc liczne meandry i starorzecza. Odcinek ten rozpoczyna Jezioro Mietkowskie, drugi zbiornik zaporowy na Bystrzycy. Ziemnobetonowa tama (długości 3,2 km i wysokości 17 m) od roku 1986 spiętrza 70 mln m3 wody. Powierzchnia zbiornika wynosi 9 200 tys. m2, a maksymalna głębokość - 11 m. Z dna zbiornika jest ciągła eksploatacja kruszywa naturalnego. Z uwagi na pobór wody pitnej dla miasta Wrocławia, funkcje rekreacyjne ograniczone są jedynie do wędkarstwa. Na 15. kilometrze od zapory rzeka przecina dolnośląską autostradę A4 i zbliża się do Kątów Wrocławskich, siedziby Urzędu Miasta i Gminy. Przy samej autostradzie przyjmuje swój największy prawobrzeżny dopływ - rzekę Czarna Woda o długości 39 km. Na granicy wielkiego Wrocławia do Bystrzycy wpływa największy jej dopływ - lewobrzeżna Strzegomka o długości 75 km. Rzeka kończy bieg w samym Wrocławiu, uchodząc do Odry w dzielnicy Leśnica, a konkretnie w dawnej przyłączonej do Wrocławia wsi Pracze Odrzańskie.

3. Walory przyrodniczo-krajobrazowe

W części górskiej utworzono dwa parki krajobrazowe: Sudetów Wałbrzyskich i Gór Sowich, leżą one jednak poza doliną rzeki. Bezpośrednio do Bystrzycy przylega rezerwat florystyczno-krajobrazowy "Góra Choina" o powierzchni 19 ha, obejmujący gnejsowe wzgórze Choina 450 m n.p.m. ze średniowiecznym zamkiem "Grodno" otoczonym wodami Jeziora Bystrzyckiego; lasy liściaste porastające grzbiety góry mają ciekawe okazy dębu, lipy i buka. Interesujące są również widoki z gnejsowych skałek wysokiego lewego brzegu rzeki pomiędzy Olszyńcem a Lubachowem.

W części podgórskiej godne poznania są odsłonięte wzniesienia Wzgórz Imbramowickich. Rozciągają się z nich rozległe panoramy widokowe na Sudety i Nizinę Śląską, zwłaszcza z góry Okopowej (264 m n.p.m.) koło Wierzbnej oraz z bezimiennych wzniesień koło Gołaszyc i Pożarzyska.

W celu ochrony przyrody i krajobrazu nizinnej części rzeki w roku 1998 utworzono Park Krajobrazowy "Dolina Bystrzycy" (powierzchnia 8,6 tys. ha) na Nizinie Ślaskiej, a dokładnie w części zwanej Równiną Wrocławską. Obszar parku rozciąga się od zachodniej części Wrocławia i biegnie w górę doliny rzeki Bystrzycy, która jest jego osią. Ochronie podlega tu forma dolinna koryta rzecznego naturalnie wykształconego, z licznymi zakolami i częściowo zabagnionymi starorzeczami. Tereny te stanową miejsce bytowania i rozrodu chronionych płazów, gadów i ptaków. Znajduje się tu 18 gatunków roślin chronionych, w tym 10 podlega ochronie ścisłej. Szczególnie wiosną są tu ogromne ilości śnieżyc: wiosennej i przebiśniegu, zawilców, konwalii majowej, kaliny koralowej, a z grzybów - rzadkiego sromotnika bezwstydnego i flagowca olbrzymiego, które są pod ochroną. Spotkać tu można stada saren, dzików, a także rzadką wydrę oraz żeremia bobrowe. W okresie lęgowym występuje tu 118 gatunków ptaków, w tym zimujące przybysze ze Skandynawii i Syberii, gęsi: zbożowe i białoczelne, bytujące głównie wokół jeziora Mietkowskiego.

4. Walory krajoznawcze

Idąc od źródeł, warto odwiedzić w Kolcach cmentarz ofiar hitlerowskich, którzy byli zatrudnieni w czasie wojny przy budowie systemu podziemnych sztolni pod kryptonimem "Riese". W Jedlince znajduje się pałac wybudowany około roku 1792, a zaprojektowany przez architekta Carla Gottharda Landgansa (urodził się w Kamiennej Górze w 1732 r.) - twórcę Bramy Branderburskiej w Berlinie. Cennym zabytkiem Olszyńca jest poewangelicki późnogotycki kościół św. Anny z 1593 r. Niezwykle fotogeniczna bryła kościoła posadowiona na skale ma "amfiteatralną" nawę zwróconą do prezbiterium.

Świecką sztukę gotyku i renesansu reprezentuje piastowski zamek "Grodno", wzniesiony w XIII w. przez Bolka I Surowego w Zagórzu Śląskim. W zamku jest Muzeum Regionalne prowadzone przez Oddział PTTK Ziemi Wałbrzyskiej. Z wieży zamkowej rozciąga się piękna panorama.

Możliwości wędkarstwa i sportów wodnych dostarcza u stóp zamku Jezioro Bystrzyckie. Zabytkiem techniki jest oddany w 1904 r. odcinek kolei ze Świdnicy do Jedliny Zdroju, tzw. Bystrzycki Ekspres. Pod względem poniesionych nakładów na budowle inżynieryjne (6 wysokich stalowych wiaduktów) jest trzecim odcinkiem w Sudetach. Niestety przewozy na tej linii zawieszono 20 lat temu. Po zwiedzeniu zapory jeziora warto zainteresować się czynną do dziś elektrownią wodną w Lubachowie. Zbudowano ją w latach 1912-1917, a oddalona jest 900 m od tamy. Pracują tu trzy turbogeneratory o łącznej mocy 1,2 MW.

Największym i najciekawszym obiektem zabytkowym w dolinie Bystrzycy jest miasto powiatowe Świdnica. Prawa miejskie uzyskała przed rokiem 1267. Była stolicą ostatniego piastowskiego suwerennego księstwa świdnicko-jaworskiego. Jest siedzibą niektórych jednostek o zasięgu wojewódzkim, a od roku 2004 - nowo utworzonej diecezji rzymskokatolickiej. Po Wrocławiu jest to największy miejski zespół zabytkowy na Śląsku. Świetnie zachowana starówka miejska wraz z ratuszem mieszczącym Muzeum Kupiectwa. Ma wiele zabytków sakralnych i świeckich. Największą wartość zabytkową reprezentują dwa kościoły: barokowy ewangelicko-augsburski Kościół Pokoju pw. Trójcy Świętej, jeden z dwóch na Śląsku, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO w roku 2001, oraz gotycka rzymskokatolicka katedra pw. św. Stanisława i św. Wacława z bogatym wyposażeniem, począwszy od gotyku aż do stylów XIX-wiecznych.

W podgórskiej części doliny rzeki warto zwiedzić pobliską Wierzbną z najlepiej zachowanym na Śląsku romańskim kościołem z roku 1250, a obok w parku podworskim znajduje się aż pięć krzyży pokutnych. Przepiękne zespoły pałacowe godne poznania są w Kraskowie z roku 1776 - barokowy (obecnie mieści się tu luksusowy hotel), oraz w Domanicach - secesyjny w formie zamku obronnego. Bogate i ciekawe wyposażenie posiada również położony na wysokiej skarpie Jeziora Mietkowskiego kościół św. Barbary w Bożygniewie, wzniesiony na założeniach romańskich.

W odcinku nizinnym rzeki, w dolinie, znajduje się wiele obiektów zabytkowych o charakterze przyrodniczym. Park podworski w Sadowicach z 400-letnim dębem. W pobliskiej Kątom Wrocławskim Sośnicy w parku zabytkowym jedyne, poza ogrodami botanicznymi, drzewa: skrzydłoorzech kaukaski i klon francuski. Dużą wartość architektoniczną reprezentuje romańsko-gotycki kościół pw. Krzyża Świętego z 1294 r. w Sośnicy, z barokowym wnętrzem. W leżących w pobliżu rzeki Kątach Wrocławskich - w tym niewielkim, do 1975 r. powiatowym, miasteczku - warto zobaczyć kościół pw. św. św. Piotra i Pawła z I połowy XV w., ratusz miejski z 1879 r., ruiny zamku, wieżę obronną i fragment dawnych murów obronnych.

"Teka"
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT