PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 1-2 (18-19)/2005
ISSN 1642-0853

Region turystyczny do odkrycia

Powiat pszczyński

Poznaj Nasz Śląsk - to III edycja study tour zorganizowana w dniach 15-16 kwietnia bieżącego roku przez Starostwo Powiatowe w Pszczynie, Tyskie Browary Książęce oraz Polską Izbę Turystyki Oddział Śląski dla dziennikarzy i przedstawicieli branży turystycznej. Celem tej dwudniowej wycieczki objazdowej było zaprezentowanie uczestnikom potencjału turystycznego ziemi pszczyńskiej. Na produkt turystyczny ziemi pszczyńskiej składają się zabytki architektury regionu, baza noclegowa i gastronomiczna, a także baza sportowo-rekreacyjna.


Powiat pszczyński leży w południowej części województwa śląskiego na przecięciu tras Katowice - Bielsko - Cieszyn (droga krajowa nr 1) oraz Oświęcim - Rybnik, pomiędzy Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym a Beskidami. Stolica powiatu - Pszczyna - znajduje się w odległości 40 km od Katowic, 100 km od Krakowa. Dużym atutem powiatu jest położenie blisko przejścia granicznego (30 km), a także dwóch pasm górskich Beskidu Śląskiego i Beskidu Żywieckiego.

Powiat pszczyński tworzy 6 gmin: Goczałkowice-Zdrój, Kobiór, Miedźna, Pawłowice, Pszczyna, Suszec. Zajmuje obszar 473,5 km2 i zamieszkuje go około 104 tys. mieszkańców. W powiecie pszczyńskim występują znakomite warunki do rozwoju turystyki i rekreacji: korzystny klimat, wysokie walory krajobrazowe, zbiorniki wodne możliwe do wykorzystania na cele turystyczne i rekreacyjne, liczne zabytki (zespół pałacowy w Pszczynie, Muzeum Prasy Śląskiej w Pszczynie, szlak drewnianego budownictwa sakralnego oraz skansen Zagroda Wsi Pszczyńskiej), gospodarstwa agroturystyczne, rozwijająca się infrastruktura sportowa i rekreacyjna, w tym sieć ścieżek rowerowych, atrakcyjne tereny łowieckie, uzdrowisko w Goczałkowicach-Zdroju - założone w 1860 r. po odkryciu złóż solanki. W uzdrowisku leczone są choroby narządu ruchu (szczególnie schorzenia reumatologiczne i stany po urazach), niektóre choroby neurologiczne, choroby naczyń obwodowych i schorzenia laryngologiczne.

Najcenniejszym zabytkiem, nie tylko ziemi pszczyńskiej, ale również całego województwa śląskiego, jest Muzeum Zamkowe w Pszczynie. Co roku odwiedza je średnio ponad 100 tys. turystów.

Do dyspozycji mieszkańców i odwiedzających powiat pozostają liczne ośrodki sportowe: hale sportowe (Pszczyna, Goczałkowice-Zdrój, Pawłowice, Gilowice, Suszec), kryte pływalnie (Pa-włowice, Pszczyna, Goczałkowice-Zdrój, Studzionka, Wola) oraz pola golfowe w Pszczynie. Dla osób lubiących niezapomniane chwile spędzone w siodle są liczne ośrodki rekreacji konnej. Aby w pełni docenić walory krajoznawcze, kulturalne oraz etnograficzne ziemi pszczyńskiej, proponuje się trasy rowerowe. Miłośnikom żagli, a także osobom chcącym spędzić wolny czas nad wodą poleca się zbiornik Łąka na rzece Pszczynka (istnieje od 1987 r.). Pod koniec 2000 r. wybudowano zbiornik retencyjny Korzeniec (gmina Kobiór). W sołectwie Suszec znajduje się ośrodek rekreacyjno-wypoczynkowy "Gwaruś" z akwenem wodnym. Na terenie powiatu jest też zbiornik Goczałkowicki, nazywany Jeziorem Goczałkowickim, utworzony na Wiśle. Jest to jeden z największych tego typu akwenów w południowej Polsce. Stanowi nadal źródło zaopatrzenia w wodę Górnego Śląska.

Perła Górnego Śląska

Pszczyna nie bez powodu nazywana jest perłą Górnego Śląska. To niezwykłe miasto od lat przyciąga turystów, urzekając swoją malowniczą scenerią, niepowtarzalną atmosferą i bogatą historią, sięgającą początków Polski Piastów. Położone na południu województwa jest ważnym węzłem komunikacyjnym, siedzibą gminy i powiatu oraz centrum usługowym i handlowym dla całego regionu. To miasto niezwykłej urody, o wspaniałych walorach turystyczno-rekreacyjnych i doskonale usytuowane (przy drodze krajowej nr 1, w niewielkiej odległości od lotnisk w Pyrzowicach i w Balicach). Zaletą położenia Pszczyny jest także otoczenie lasów - pozostałości pradawnej puszczy.

Historia serca tej ziemi, a zatem historia zamku i przylegającego do niego miasta sięga początków Polski. Pierwszy zamek książąt piastowskich stał już w XII w., początki miasta zaś to I połowa wieku XIII. Na przełomie wieków XV i XVI dobrami pszczyńskimi władali książęta cieszyńscy. W 1517 r. Kazimierz II, książę cieszyński, sprzedał je węgierskiemu magnatowi Aleksemu Turzo, kończąc tym okres panowania Piastów na ziemi pszczyńskiej. Jako stolica Wolnego Miasta Stanowego (obejmowało Pszczynę, Mikołów, Bieruń i do roku 1536 Mysłowice), a później księstwo, Pszczyna należała do Rzeczypospolitej, a następnie przeszła w ręce książąt opawskich z czeskiej dynastii Przemyślidów z najznakomitszych rodów Śląska.

Za panowania Promnitzów (1548-1765), a później spokrewnionych z nimi książąt Anhalt-Koethen-Plers (1765-1847) utrzymywane były bliskie kontakty z zamkiem królewskim na Wawelu. W roku 1848 dobra pszczyńskie przeszły w spadku w ręce Jana Henryka X hrabiego von Hochberg, którego rodową siedzibą był zamek Książ koło Wałbrzycha (Hochbergowie to jedna z najbogatszych ówcześnie rodzin magnackich w Europie). W roku 1850 uzyskał on tytuł księcia od króla pruskiego i od tego czasu dodawał trzeci człon do nazwiska - von Pless (niemiecka nazwa Pszczyny), czyli księcia Pszczyny, przekazywany najstarszemu potomkowi.

Jan Henryk X hrabia von Hochberg wcześnie zmarł i dobra pszczyńskie odziedziczył jego najstarszy syn - Jan Henryk XI (1833-1907), który najdłużej panował na zamku (1855-1907) i w 50. rocznicę otrzymał tytuł diuka (Herzog), a więc jego pełny tytuł brzmiał Fürst und Herzog von Pless. Z nim też wiąże się obecny kształt zamku i założenia ogrodowo-krajobrazowe, które sięga do pałacu myśliwskiego w Promnicach pod Tychami. Pełnił on również godność Wielkiego Łowczego na dworze berlińskim cesarza Wilhelma I.

W latach 1914-1917 zamek był cesarską Główną Kwaterą i siedzibą sztabu wojsk niemieckich w czasie I wojny światowej.

Po plebiscycie i powstaniach w 1922 r. ze wschodniej części Górnego Śląska, która przypadła odrodzonej Rzeczypospolitej, utworzono autonomiczne województwo śląskie. Wśród wchodzących w jego skład powiatów największy był powiat pszczyński. W czasie II wojny światowej granice powiatu zostały zachowane. Zmiana nastąpiła dopiero w 1954 r. Po dwustu latach istnienia po raz wtóry znacznie go pomniejszono, tym razem o połowę. Z jego uprzemysłowionej północnej części utworzono nowy powiat tyski, niegdyś największą wieś powiatu pszczyńskiego, zachodni jego skraj zaś rozdzielono pomiędzy powiaty rybnicki i wodzisławski. W roku 1975 nastąpiła likwidacja powiatów. Odtworzono je w 1999 r. Odrodzony powiat pszczyński jest mniejszy w porównaniu z tym, jaki istniał w 1975 r., gdyż nie włączono do niego gminy Bojszowy.

Co warto zobaczyć

Jedną z największych atrakcji turystycznych, również w skali kraju, jest muzeum mieszczące się w sześciowiekowym zamku, siedzibie Panów na Pszczynie. Zamek jest położony między średniowiecznym rynkiem (największym na Górnym Śląsku) a rozległym parkiem angielskim.

Zabytkowy charakter Pszczyny - zamek książęcy w otoczeniu parku krajobrazowego, rozciągającego się na przestrzeni 150 ha, średniowieczny układ urbanistyczny rynku i starego miasta, liczne zabytki architektury XVIII- i XIX-wiecznej oraz dogodna komunikacja - sprawia, że Pszczyna jest miejscem niezwykle atrakcyjnym dla turystów z kraju i z zagranicy. Muzeum Zamkowe w Pszczynie jest jednym z najcenniejszych muzeów-rezydencji w kraju. Budowla pochodząca z drugiej połowy XIV w. była wielokrotnie przebudowywana. Ostatnia przebudowa w stylu barokowym została przeprowadzona w latach 1871-1876 według projektu francuskiego architekta Aleksandra Hipolita Destailleur. Obecnie mieści się tu Muzeum Zamkowe, które prezentuje oryginalne historyczne wnętrza z przełomu XIX i XX w. Placówka ta za przeprowadzone prace konserwatorskie i restauracyjne otrzymała prestiżową nagrodę w konkursie w roku 1995 przyznaną przez organizację Europa Nostra z siedzibą w Hadze. Na jej przyznanie niebagatelny wpływ miał fakt, iż w zbiorach muzeum zachowało się aż 80% historycznego wyposażenia wnętrz. Obecnie udostępnione są oryginalne wnętrza mieszkalne z przełomu XIX i XX w., apartamenty cesarza Wilhelma II, Gabinet Miniatur, XV-wieczne piwnice gotyckie oraz zbrojownia. Wszystko to pozwala odwiedzającym zapoznać się z klimatem rezydencji magnackiej. Muzeum dostępne jest też dla osób niepełnosprawnych. W posiadającej niezwykłą akustykę Sali Lustrzanej odbywają się koncerty, z których polecane są "Wieczory u Telemanna" i grudniowy "Koncert świąteczny" połączony ze wspólnym śpiewaniem kolęd przy choince.

Będąc w Pszczynie, koniecznie należy zwiedzić XVIII-wieczną starówkę, która zachowała tradycyjny, średniowieczny układ przestrzenny. Liczne restauracje i kawiarnie przyciągają swoją niezwykłą atmosferą. Baza hotelowa i gastronomiczna w powiecie to między innymi: Dom Pracowniczy "Elwo", hotel "Imperium", zajazd "Pod żaglami", hotel PTTK, centrum rehabilitacyjno-terapeutyczne "Piramida", centrum handlowo-usługowe "U Michalika", pensjonat "Retro", kawiarnia "Va Banqua", Dom Turysty, hotel "Noma Residence".

Po zwiedzeniu zamku i Starówki należy również obejrzeć Muzeum Prasy Śląskiej (mieszczące się u wylotu ulicy Piastowskiej) - jedyne tego typu muzeum w Polsce. Od XIX w. Pszczyna stała się ważniejszym ośrodkiem drukarstwa na Górnym Śląsku. Ekspozycja muzealna ukazuje dzieje prasy śląskiej od jej początków aż do roku 1939. Jako jedyne w kraju muzeum czasopiśmiennictwa gromadzi zabytkowe maszyny i urządzenia drukarskie. Wewnątrz mieści się również Izba Telemanna (jednego z najwybitniejszych kompozytorów barokowych - Georga Philippa żyjącego w latach 1681--1767, który w latach 1704-1707 przyjeżdżał latem do Pszczyny z Żar) - sala muzyki i poezji, gdzie oprócz XVIII-wiecznego pozytywu prezentowane są zbiory dawnych instrumentów.

Zwiedzanie

Przechodząc z rynku w Pszczynie przez Bramę Wybrańców (zbudowaną w 1687 r., a będącą wówczas siedzibą straży zamkowej) i dalej przez dziedziniec zamkowy, wchodzimy na teren 150-hektarowego zabytkowego parku pszczyńskiego. Został on założony w XVI w., a przekształcony w XVIII w. z ogrodu renesansowego na barokowy. Obecny kształt parku pochodzi z II połowy XIX w. Kompozycji nadano cechy ogrodu romantycznego, wykorzystując charakterystyczne i modne wówczas elementy: skupiska drzew i krzewów, rozlewiska rzeczne, łukowe mostki nad kanałami, altany i inne budowle. W zachodniej części parku w tzw. Zwierzyńcu znajduje się pole golfowe, które powstało, aby w malowniczym otoczeniu stworzyć swoim gościom najlepsze warunki rekreacji i wypoczynku.

Będąc tu warto odwiedzić skansen Zagroda Wsi Pszczyńskiej, położony zaledwie o 300 m od Muzeum Prasy Śląskiej. Na dwóch hektarach zobaczyć można kilkanaście zabytkowych obiektów drewnianych z pszczyńskich wsi wraz z wnętrzami wyposażonymi w wiele oryginalnych eksponatów. Do ciekawszych obiektów należą chałupa z 1831 r. z Grzawy z pełnym, zabytkowym wyposażeniem, a także ośmioboczna stodoła z Kryr o archaicznej konstrukcji dachu, pełna dawnych bryczek, sani i innych wiejskich pojazdów. Obok skansenu stoi drewniana karczma "Stary Młyn", gdzie można posilić się daniami regionalnymi.

Cennymi zabytkami okolic są dwa pałace - pałac w Rudołowicach wzniesiony w drugiej połowie XVIII w. przez Józefa Zborowskiego i pałac myśliwski w Promnicach zbudowany przez Jana Henryka XV w 1861 r., w którym dzisiaj mieści się luksusowy hotel - oraz przetrwałe kilka wieków siedem kościółków drewnianych: w Pielgrzymowicach, w Łące, w Grzawie, w Miedźnej, w Wiśle Wielkiej, w Ćwiklicach i w Górze. Ziemia pszczyńska jest bogata w tradycję związaną z kulturą ludową (stroje, kapele, zespoły śpiewacze i kuchnia regionalna).

Szlakiem Książąt Pszczyńskich

Udaj się do miejsc, w których przeszłość spotyka się z teraźniejszością, tradycja z nowoczesnością. Do miejsc, które przekraczają barierę czasu …udaj się na wycieczkę "Szlakiem Książąt Pszczyńskich" będącą źródłem wyjątkowych wrażeń i niezapomnianych wspomnień...

Pszczyna przypomni przepych magnackich rezydencji, zachwyci urodą zabytkowego parku, oczaruje klimatem starówki. Ziemia pszczyńska kryje niezwykłe tajemnice historii.

Pałacyk myśliwski (nazywany zameczkiem) w Promnicach nierozerwalnie łączy swoją historię z piękną księżniczką Daisy (Angielką, Marią Teresą Oliwią Cornvallis-West - żoną Jana Henryka XV, żyjącą w latach 1873-1943, przybyłą do Pszczyny w grudniu 1891 r.), która uwielbiała odpoczywać pośród lasu, na skraju jeziora.

Zaledwie 18 km od Pszczyny znajdują się Tyskie Browary Książęce - jedna z perełek w dawnych dobrach książąt pszczyńskich. To niezwykłe miejsce, w którym w czterowiekowej historii i na żywo można zobaczyć jak warzy się najlepsze polskie piwo. Można również odwiedzić jedyne w Polsce Tyskie Muzeum Piwowarstwa, gdzie wita Stary Książę, a historię browaru można zobaczyć na trójwymiarowym filmie.

Władysław Rudak
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT