PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 1-2 (18-19)/2005
ISSN 1642-0853

Rajd Szlakiem Powstania Styczniowego

Oddział Wojskowy PTTK w Chełmie w dniu 5 marca 2005 r. był organizatorem III Ogólnopolskiego Rajdu Szlakiem Powstania Styczniowego. Trasa rajdu przebiegała przez Sawin, Sobibór, Adamki, Włodawę i Adampol. W rajdzie brali udział turyści indywidualni oraz młodzież szkolna ze szkół podstawowych z Brzeźna, z Wólki Okopskiej oraz ze Społecznej Szkoły Podstawowej w Chełmie.


Dnia 23 stycznia 1863 r. nastąpił atak powstańców na Sawin, jednakże zostali odparci przez Rosjan. W dniu 21 listopada 1863 r. pod Malinówką oddziały Krysińskie go i Kozłowskiego ("Ćwieka"), razem 1500 ludzi, stoczyło walkę z nieprzyjacielem. Początkowo była ona pomyślna dla Polaków, ale po nadejściu rosyjskich posiłków powstańcy po zaciekłej walce i przerwaniu okrążenia musieli się wycofać. Po bitwie nastąpił odwrót w kierunku miejscowości Rudy, gdzie Krysiński podzielił swój oddział na 5 części. Podczas bitwy w oddziale Kozłowskiego było 83. zabitych i rannych, a w oddziale Krysińskiego 29. zabitych i 26. rannych. Straty Rosjan wynosiły około 300. zabitych i rannych. Była to jedna z największych bitew na ziemi chełmskiej. Na tę okoliczność społeczność lokalna w roku 2003 na cmentarzu parafialnym w Sawinie postawiła krzyż z tablicą upamiętniającą to wydarzenie. W roku 2004 władze gminy ufundowały pomnik powstańcom styczniowym, który stoi obok szkoły podstawowej. Przy tych miejscach historycznych uczestnicy rajdu zapalili znicze i złożyli kwiaty.

W Sawinie zwiedzano również rynek, gdzie jest ustawiony pomnik - czołg, pamiątka formowania się jednostek wojskowych 1. Korpusu Pancernego Wojska Polskiego, kościół pw. Przemienienia Pańskiego, zbudowany w latach 1731-1740 w stylu prowincjonalnej architektury barokowej, oraz przytułek. Oglądano również neogotycką kapliczkę przydrożną św. Jana Nepomucena.

Następnie uczestnicy rajdu udali się do Obozu Zagłady w Sobiborze. W latach 1942-1943 istniał tu hitlerowski obóz śmierci. W obozie zamordowano około 250 tysięcy Żydów z terenów okupowanej Polski, również z Holandii, z Francji, z Niemiec, ze Związku Radzieckiego, z Protektoratu Czech i Moraw oraz około 1500 Polaków. Przed pomnikiem i kopcem z prochami pomordowanych zapalono znicze.

Kolejnym punktem programu rajdu była miejscowość Adamki, gdzie 7 marca 1863 r. miały miejsce walki oddziałów Marcina Borelowskiego - Lelewela (około 300 ludzi) z przeważającymi siłami Rosjan. Ogółem straty wynosiły 43. zabitych.

W dniu 24 kwietnia 1863 r. oddział Kuźmy - Izdebskiego (resztki oddziału Nieczaja i Bogdanowicza, około 70 ludzi) zaatakowało Włodawę i przejęto kasę solną. We Włodawie zwiedzano: klasztor paulinów i kościół pw. św. Ludwika, cerkiew prawosławną, synagogę, kramnice, wystawę poświęconą powstaniu styczniowemu oraz punkt pomiaru wody na rzece Bug. Właściciel dóbr włodawskich, Ludwik Konstanty Pociej, w roku 1698 sprowadził do Włodawy paulinów z Jasnej Góry. W latach 1711- -1718 wybudował im klasztor. Projektantem klasztoru był architekt Józef Piola. W roku 1752 ukończono budowę kościoła według projektu Pawła Fontany. Kościół we Włodawie wchodzi w skład kościołów lubelsko-chełmskich, zbudowany jest na rzucie ośmioboku (wydłużonej elipsy). Takich kościołów w Polsce jest cztery: we Włodawie, w Chełmie, w Lubartowie i w Lublinie. Wnętrze kościoła jest utrzymane w jednolitym stylu rokokowym. Z końca XVIII w. pochodzą bogate polichromie. W nawie głównej wykonał je malarz ze Lwowa - Gabriel Sławiński. Prezbiterium przyozdobili malarze sprowadzeni z Jasnej Góry, paulini, Wojciech i Antoni Dobrzeniewscy. Bogatą dekorację rzeźbiarską i sztukatorską wykonano w warsztacie we Lwowie, prowadzonym przez Macieja Polejowskiego i Michała Filewicza. Ołtarz główny projektował i wykonał Maciej Polejowski. Zwiedzano również kryptę ze zwłokami Konstantego Zamojskiego.

Cerkiew pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny pochodzi z lat 1893-1895 i wybudowana została według projektu Wiktora Syczowa w stylu bizantyjsko-klasycystycznym.

Budowę synagogi w latach 1764-1774 sfinansowała gmina żydowska oraz właściciele ówczesnej Włodawy - Czartoryscy. Zaprojektowano ją w stylu późnego baroku. Początkowo miała tylko jedną kondygnację. Drugą wraz z dwoma bocznymi alkierzami dobudowano pod koniec XIX w. W latach niemieckiej okupacji synagogę okupanci sprofanowali, służyła im za magazyn wojskowy. Zniszczono wówczas niemal całe wyposażenie wnętrza. Od roku 1983, po remoncie, Wielka Synagoga jest obiektem muzealnym, częścią Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego.

W Bibliotece Miejskiej oglądano wystawę poświęconą powstaniu styczniowemu. Eksponaty i zdjęcia do wystawy udostępnił Mieczysław Tokarski - prezes Zarządu Oddziału PTTK we Włodawie.

Następnie zwiedzano cmentarz parafialny z pomnikiem poświęconym powstańcom styczniowym. Ciekawym punktem programu było obejrzenie punktu pomiaru wody na rzece Bug, z czego słynie Włodawa, ponieważ jest wymieniana każdego dnia o godz. 12.00 w hydrologicznym komunikacie radiowym. Ostatnim obiektem zwiedzanym we Włodawie były kramnice - dawne jatki i kramy nazywane również "Czworobokiem". Zostały one zbudowane przez Jerzego Flaminga w połowie XVIII w. i są centralnym punktem na włodawskim rynku.

W Adampolu podziwiano zespół pałacowy Zamoyskich. Prace budowlane prowadzone były w latach 1923-1928. Kompleks pałacowy projektowali jego pierwsi właściciele i użytkownicy: Konstanty i Natalia Zamoyscy przy współpracy architekta Zygmunta Dewuara z Warszawy. Budowla jest mieszanką elementów rosyjskiego klasycyzmu z elementami neobizantyjskimi. Wewnątrz rzeźbiarskiego wystroju pałacu znalazły się elementy kamieniarskie, przeniesione z ruin pałacu Pociejów w Różance. W północnym skrzydle oficyny prawdziwą atrakcją jest kaplica, wewnątrz pięknie polichromowana z kopiami dwu witraży, które wedle tradycji zostały wykonane w XIII w. dla francuskich katedr. Witraże przedstawiają sceny z życia św. Szczepana. W grudniu 1928 r. nowo wybudowany pałac został częściowo zniszczony przez pożar. Odbudowany w następnych trzech latach, przetrwał do 1945 r. Po remoncie i modernizacji od 1947 r. mieści się w nim sanatorium przeciwgruźlicze. Wokół pałacu znajdują się pozostałości parku pałacowego z klasycystyczną figurą NMP Niepokalanej z 1858 r., wykonaną przez Konstantego Hegla - profesora Akademii Sztuk Pięknych z Warszawy.

Zofia Nycz
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT