PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 3-4 (16-17)/2004
ISSN 1642-0853

Osobliwości "Lasów spalsko-rogowskich"

Dyrektor generalny Lasów Państwowych, Janusz Dawidziuk, w porozumieniu z władzami Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie w dniu 30 października 2002 r. zarządził utworzenie Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Spalsko-Rogowskie" (powierzchnia 34,2 tys. ha), w granicach gospodarstwa leśnego Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Łodzi. Kompleks obejmuje parki krajobrazowe - Park Krajobrazowy Wzniesień Łódzkich i Spalski Park Krajobrazowy, oraz 17 rezerwatów przyrody. To trzynasty z kolei tego rodzaju obszar, wyznaczony tym razem w bliskim sąsiedztwie znanej aglomeracji miejsko-przemysłowej. Obecnie nie jest to już tylko ośrodek włókiennictwa, ale bogaty w wiele dziedzin przemysłu region, którego głównymi ośrodkami są: Łódź, Pabianice, Ozorków, Łęczyca, Tomaszów Mazowiecki, Bełchatów, Głowno, Zgierz, Opoczno. Nowy Leśny Kompleks Promocyjny znajduje się w granicach gmin (od północy): Zduny, Łowicz, Bielawy, Dmosin, Domaniewice, Lipce Reymontowskie, Rogów, Brzeziny, Jeżów, Koluszki, Żelechlinek, Budziszewice, Czerniewice, Rokiciny, Ujazd, Lubochnia, Spała, Inowłódz, Rzeczyca. Podobnie jak pozostałe kompleks "Lasy Spalsko-Rogowskie" utworzono dla potrzeb edukacji ekologicznej, przyrodniczej i leśnej oraz uspołecznienia gospodarki leśnej, a także popularyzacji osiągnięć naukowych leśnictwa.


Ziemia łódzka do niedawna uchodziła za region mało atrakcyjny pod względem przyrodniczym. Bodajże tylko specjaliści potrafili wymienić niektóre z 88. - znaczących w krajowym systemie ochrony przyrody - rezerwatów przyrody czy 7 parków krajobrazowych, z których trzy są położone częściowo na pograniczu województw: świętokrzyskiego, opolskiego, śląskiego i mazowieckiego, utworzonych do końca 2000 r. O kilku obszarach chronionego krajobrazu mało kto wspominał.

O nowym Leśnym Kompleksie Promocyjnym "Lasy Spalsko-Rogowskie" Edward Janusz - zastępca dyrektora Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Łodzi ds. Zagospodarowania Lasu - powiedział: Liczymy na to, że nowy Leśny Kompleks Promocyjny, pierwszy w województwie łódzkim, wpłynie znacząco na podnoszenie w społeczeństwie wiedzy o lasach i leśnictwie. Spowoduje wzrost identyfikacji z tym bezcennym dobrem regionu i istotnie podniesie uspołecznienie działań zarówno w lasach Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych, jak i wokół leśnictwa. Stan społecznej świadomości w kwestiach lasu i leśnictwa będzie w niedługim czasie, wobec postępującej komercjalizacji życia, czynnikiem decydującym o losach lasów. Dlatego właśnie zagadnienia te są w naszych oczekiwaniach tak wyeksponowane. Połączenie sił przez historyczne Nadleśnictwo Spała, bardzo ciekawe i zróżnicowane przyrodniczo Nadleśnictwo Brzeziny oraz edukacyjnie i naukowo doświadczony i wyposażony Leśny Zakład Doświadczalny SGGW w Rogowie pozwala spodziewać się unikatowych i przodujących w kraju inicjatyw, zarówno w zakresie innowacyjności gospodarki leśnej, jak i w nowoczesnych, skutecznych działań edukacyjnych.

Aktualnie - dodał dyrektor Edward Janusz - trwa jeszcze kres dopracowywania współdziałania pomiędzy jednostkami Leśnego Kompleksu Promocyjneg, a w najbliższym czasie można się już spodziewać coraz większej liczby działań i propozycji wypływających z tej nowej na tym terenie formy funkcjonowania lasów.

Kolejny polski leśny kompleks promocyjny w tym regionie powstał niemalże w 10 lat po utworzeniu pierwszego tego rodzaju terenu zarządzanego przez Lasy Państwowe, wzorowanego na ogromnych obszarach lasów kanadyjskich o podobnej funkcji gospodarczej i społecznej. Pierwszy - dla przypomnienia - Leśny Kompleks Promocyjny Puszczy Białowieskiej powstał 8 listopada 1994 r. Podobnie jak 12 kompleksów tworzonych w następnych latach, jest to zwarty większy obszar leśny. Obejmuje zwykle kilka nadleśnictw, rozmaite warunki siedliskowe i skład gatunkowy zbiorowisk leśnych na ich terenie, rozmaite formy zagospodarowania, ale i zagrożeń, tradycyjne obszary i obiekty chronione oraz placówki edukacyjne, a także leśne zakłady i tereny badawczo-doświadczalne. Twórcy leśnych kompleksów promocyjnych podkreślają, że takie obszary mają służyć, między innymi, doskonaleniu ekologicznej polityki w leśnictwie, powiązaniu gospodarki leśnej z aktywnymi formami ochrony przyrody i z edukacją przyrodniczą społeczeństwa.

W składzie Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Spalsko-Rogowskie" znalazły się nadleśnictwa: Spała, Brzeziny, Rogów - wraz z Leśnym Zakładem Doświadczalnym włączonym do kompleksu na wniosek rektora SGGW. Nadleśnictwo Brzeziny położone jest w Parku Krajobrazowym Wzniesień Łódzkich, gdzie jest 6 rezerwatów ("Gałków", "Łaznów", "Parowy Janinowskie", "Rawka", "Struga Dobieszkowska, "Wiączyń" - zajmują 1,5% jego obszaru) oraz dość bogata baza edukacyjna i turystyczna w Tadzinie, w Gałkowie, w Będzelinie, a także ścieżka rowerowa. Nadleśnictwo Spała obejmuje Spalski Park Krajobrazowy, gdzie 6 rezerwatów zajmuje 3,5% jego powierzchni. Na terenie tym są 3 ścieżki edukacyjne - rezerwat "Spała", "Lasy Spalskie" i Szlakiem mjr. Dobrzańskiego "Hubala" oraz Dom Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy Polskich w Spale. Nosi on imię Adama Loreta (1884-1939), pierwszego dyrektora Lasów Państwowych. Spalski Park Krajobrazowy utworzony został w 1995 r. w celu ochrony walorów przyrodniczych i krajobrazowych terenów leśnych, doliny Pilicy oraz kilku pomniejszych rzek i strumieni śródleśnych.

Nadleśnictwa tworzące Leśny Kompleks Promocyjny "Lasy Spalsko-Rogowskie" porasta głównie sosna (Spała ponad 89%, z 4% domieszką brzozy, olchy i dębu, a Brzeziny 77% drzewostanów sosnowych urozmaicają brzozy, dęby i buki). We wspomnianych parkach krajobrazowych zachowały się 22 gatunki roślin chronionych, między innymi: pomnikowe drzewostany jodłowe, sosnowe i bukowe, stanowiska zimoziołu północnego, rosiczki okrągłolistnej, pióropusznika strusiego, wawrzynka wilczełyko, widłaków i storczyków, azalii pontyjskiej, cisów drzewiastych. Wśród zwierząt wyróżniają się nietoperze, dzięcioły, orzechówka, cietrzew, a wśród owadów - motyl paź żeglarz.

Lasy, które obecnie noszą nazwę Leśny Kompleks Promocyjny "Lasy Spalsko-Rogowskie", przed przeszło 220 laty wchodziły w skład dóbr Księstwa Łowickiego i biskupstwa gnieźnieńskiego. Przez około 100 lat były własnością władz zaboru pruskiego i rosyjskiego, były dowolnie eksploatowane i degradowane. Lasy należące dziś do SGGW i zarządzane przez Lasy Państwowe położone są na Wyżynie Łódzkiej, w dorzeczu Rawki, Skierniewki i Bzury, są częścią szaty roślinnej Małopolskiej Krainy Przyrodniczo-Leśnej. Tym samym kolejna taka kraina - zgodnie z pierwotnym zamysłem twórców leśnych kompleksów - ma swoistą reprezentację w formie obszaru objętego formą ochrony, istotną dla polskiego leśnictwa i edukacji przyrodniczej społeczeństwa. Lasy te znajdują się na terenie gmin Jeżów, Głuchów, Żelechlinek, Lipce Reymontowskie, Łyszkowice i Rogów.

Atrakcje "Lasów Spalsko-Rogowskich"

Atrakcyjne dla odwiedzających poszczególne części Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Spalsko-Rogowskie" będą zapewne ścieżki edukacyjne o ciekawym przebiegu w terenie, prowadzące do osobliwych obiektów, przypominające wybitne postacie z naszej historii, zarówno politycznej czy wojskowej, jak i z dziejów leśnictwa. Ścieżka "Lasy Spalskie" ma charakter wybitnie przyrodniczy. Pozwala na poznanie cech typowych dla szaty leśnej tego regionu. Lasy Spalskie należą do 15 największych kompleksów leśnych w Polsce. Ścieżka "Szlakiem mjr. Dobrzańskiego - Hubala" jest w zasadzie szlakiem turystycznym, dogodnym dla pieszych i rowerzystów. Ułatwia poznanie historii regionu, w szczególności czyny bojowe oddziału dowodzonego przez oficera Wojska Polskiego, jednego z pierwszych partyzantów w czasie II wojny światowej. Trzecia popularna trasa wycieczkowa to dwukilometrowa ścieżka edukacyjna "Rezerwat Spała". Punktem wyjściowym jest Dom Pamięci im. A. Loreta, a wiedzie między innymi przez najbardziej malownicze okolice miejscowości o wieloletnich tradycjach myśliwskich. Był to, między innymi, dworek cara rosyjskiego, a następnie rezydencja prezydencka. Trasa prowadzi do zabytkowego kościoła drewnianego w stylu zakopiańskim i pomnika żubra.

Ważną dla edukacji leśnej i przyrodniczej częścią tego Leśnego Kompleksu Promocyjnego jest Leśny Zakład Doświadczalny SGGW w Rogowie. Składa się on dzisiaj z pięciu powiązanych funkcjonalnie jednostek:

  • Arboretum;
  • Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej.
  • Nadleśnictwo Doświadczalne;
  • Szkółkarski Ośrodek Szkoleniowy;
  • Ośrodek Hodowli Zwierzyny.

Leśny Zakład Doświadczalny

Leśny Zakład Doświadczalny w Rogowie działa w obecnej formie od 1972 r. Jest placówką wspólną Generalnej Dyrekcji Lasów Państwowych i Wydziału Leśnego Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Specjalizuje się w edukacji leśnej młodzieży szkolnej, w doskonaleniu zawodowym kadr leśnictwa i nauczycieli oraz w działaniach kulturalnych (wystawy, konkursy artystyczne, wydawnictwa). Prowadzi Muzeum Drewna i Lasu, organizuje liczne konferencje naukowe i edukacyjne, między innymi na temat edukacji leśnej społeczeństwa. Rocznie Leśny Zakład Doświadczalny odwiedza około 20 tys. osób.

Arboretum

Lasy Rogowskie to ogromne laboratorium badawcze i edukacyjne, w którym jedną z głównych ról odgrywa arboretum. Założone zostało w 1925 r. i zajmuje powierzchnię 54 ha. Arboretum składa się z trzech części:

  • - kolekcji dendrologicznych - obejmują 2 350 gatunków i odmian drzew oraz krzewów na powierzchni 22 ha, specjalnością zbiorów są klony oraz drzewa i krzewy pochodzące z Chin;
  • alpinarium - założone w latach 1952-1959, w którego skład wchodzi: ogród skalny z roślinnością pochodzącą z gór różnych części świata, ogród krajowych roślin chronionych oraz kolekcja roślin wodnych i błotnych (ogólna liczba gatunków roślin zielnych w alpinarium wynosi około 300 sztuk);
  • leśnych powierzchni doświadczalnych - są to niewielkie drzewostany złożone z gatunków drzew obcego pochodzenia, zakładane w celu zbadania ich przydatności dla gospodarki leśnej; obecnie jest tu 150 kwater z 75 gatunkami drzew, w tym 55 iglastych.

Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej

Powstało w 1995 r., podobnie jak Leśny Zakład Doświadczalny dzięki współpracy Generalnej Dyrekcji Lasów Państwowych i Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Główne zadanie tej placówki to szeroko rozumiana edukacja przyrodniczo-leśna społeczeństwa: młodzieży i dorosłych, obejmująca między innymi zasady funkcjonowania ekosystemów leśnych, funkcję lasów w przyrodzie i w gospodarce narodowej oraz funkcję społeczną (dotyczącą wypoczynku, kultury i kształcenia estetycznego), rolę i miejsce człowieka w kształtowaniu współczesnego lasu.

Do najważniejszych placówek w Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej zalicza się bogate Muzeum Lasu i Drewna istniejące od 1950 r. W sześciu działach można poznać takie osobliwości, jak np.: 460 okazów ptaków i ssaków, kolekcję owadów, okazy grzybów pasożytniczych i uszkodzeń drewna, 350 próbek drewna gatunków polskich i obcego pochodzenia wraz z kolekcją eksponatów z wadami drewna, kolekcję szyszek złożoną z 240 gatunków oraz klimatologię leśną.

Doktor Marek Sławski - kierownik Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej - powiedział, że Ośrodek od dawna cieszy się dużym zainteresowaniem i nadal będzie służył szeroko pojętej popularyzacji wiedzy o lesie jako o swoistym zbiorowisku przyrodniczym, o gatunkach roślin i zwierząt leśnych. Nasi goście zwiedzają Centrum tylko kilka godzin. W tym czasie trzeba wyczuć, jakie mają zainteresowania, do jakiej już posiadanej wiedzy trzeba nawiązać, zróżnicować przekaz, zwrócić uwagę na wiele spraw, rozbudzić ciekawość, wyjaśnić złożone zagadnienia, ale tak, aby nie zanudzić nudnym wykładem. Dopracowaliśmy się w Centrum trzech zasad: aktywność w zbieraniu wiedzy o lesie, poznawanie lasu w lesie, rozbudzenie pozytywnych emocji w stosunku do przyrody. W ciągu roku odwiedza Centrum ponad 20 tys. osób. W 2002 r. przyjęliśmy ponad 3,5 tys. uczniów. Nauczycielom i szkołom proponujemy 50 tematów zajęć edukacyjnych (poznawanie kolekcji muzealnej, wędrówka po rogowskim arboretum, cykl ŤNiezwykłe lekcje przyrody w Rogowieť dla młodzieży szkolnej w różnym wieku, instrukcje jak dokarmiać ptaki, jak zbudować budkę lęgową i wiele innych). Inne dla uczniów, specyficzne dla leśników, aby jako popularyzatorzy potrafili dobrze przekazać wiedzę o lesie na swoim terenie. Mamy prawie 70 km ścieżek przyrodniczych i atrakcyjną stronę internetową (http://cepl.sggw.waw.pl). Wszystko, co mamy w dorobku Centrum będziemy wykorzystywać jako ważne ogniwo w pracy edukacyjnej Leśnego Kompleksu Promocyjnego ŤLasów Spalsko-Rogowskichť, w upowszechnianiu wiedzy o lasach, pracy leśników, tradycjach leśnictwa.

Nadleśnictwo Doświadczalne

Nadleśnictwo Doświadczalne w Rogowie obejmuje powierzchnię około 3 700 ha lasów i podzielone jest na cztery leśnictwa: Jasień, Głuchów, Lipce i Strzelna. Prowadzi regularną gospodarkę leśną. W drzewostanach powyżej 30 lat gatunkiem panującym jest sosna (85%) i dąb (około 10%), uzupełniane w ostatnich latach o modrzew i kilka gatunków drzew liściastych. Lasy Nadleśnictwa Doświadczalnego maja duże walory przyrodnicze i krajobrazowe. Przez ich obszar lub w jego pobliżu przebiegają granice naturalnego zasięgu drzew: buku, jodły i świerku oraz 21 gatunków roślin chronionych, w tym 12 będących pod ochroną ściśłą. Jako rezerwaty częściowe objęto kilka fragmentów lasu. Na ich terenie są okazałe 200-letnie dęby bezszypułkowe i sosny pospolite. Rezerwaty odgrywają ważną rolę w edukacji przyrodniczej.

Szkółkarski Ośrodek Szkoleniowy

Szkółkarski Ośrodek Szkoleniowy powstał w 1991 r., a jego powierzchnia wynosi 20,5 ha, w tym powierzchnia szkółki leśno-zadrzewieniowej 8,5 ha. Spełnia on zadania ważne w nauczaniu elementów praktyki leśnej. Jest też nowoczesnym zakładem produkcyjnym sadzonek drzew leśnych, w tym w technologii kontenerowej, warsztatem nauki praktycznej prac leśnych (nawożenie, rozmnażanie, ochrona lasu, nasiennictwo).

Kierownik Szkółkarskiego Ośrodka Szkoleniowego w Rogowie - Barbara Adamczyk - powiedziała: Od 1991 r. Ośrodek Szkółkarski ma cztery części - szkółkę kulisową do produkcji sadzonek drzew leśnych, szkółkę na otwartym powietrzu do produkcji sadzonek przeznaczonych do zadrzewień, stację tuneli foliowych do wegetatywnego rozmnażania drzew i krzewów, szkółkę kontenerową do hodowli sadzonek drzew i krzewów leśnych oraz ozdobnych. Po utworzeniu Leśnego Kompleksu Promocyjnego mamy nowe możliwości ściślejszego powiązania kształcenia leśników z funkcjami kompleksu. Oprócz kursów zawodowych dla leśników, będziemy przekazywać, na przykład, młodzieży szkolnej, wiedzę o leśnictwie, o metodach hodowli drzew i krzewów. W czasie zajęć w szkółce będziemy pokazywać, jak się to wszystko robi i objaśniać, dlaczego. Chcemy w ten sposób pokazywać las, leśnictwo i prace leśników niejako Ťod środkať.

Ośrodek Hodowli Zwierzyny

Powstał w roku 1998 i obejmuje trzy obwody łowieckie w Lasach Rogowskich oraz bażantarnię w Konopatach na terenie nadleśnictwa Lidzbark Welski w województwie warmińsko-mazurskim. Ośrodek Hodowli Zwierzyny przyczynił się do rozwoju badań i popularyzacji wiedzy z zakresu zoologii i łowiectwa. W bażantarii w Konopatach prowadzone są badania nad hodowlą bażanta łownego, w Polsce zaaklimatyzowanego od połowy XIX w., a także obserwacje podczas wprowadzania na te tereny dotychczas nie występującego tu muflona.

Ośrodek realizuje również kursy dla myśliwych. Wiele ptaków i ssaków pochodzących z łowiectwa wykorzystywanych jest do badań naukowych, jak też jako eksponaty w Muzeum Lasu i Drewna.

***

W ciągu 80 lat istnienia Leśny Zakład Doświadczalny w okolicach Rogowa odgrywał zawsze istotną rolę w edukacji leśników i społeczeństwa. Status Leśnego Kompleksu Promocyjnego w istocie niewiele zmienił w tej dziedzinie funkcjonowania, jednak przyczynił się do rozwinięcia takich działań. Lasy Spalskie i Rogowskie - część dawnej Puszczy Łódzkiej i Puszczy Pilickiej - spełniają zadanie, jakie wyznaczono polskiemu leśnictwu już w 1919 r. Uznano wtedy, że każda uczelnia kształcąca zawodowych leśników powinna mieć do dyspozycji kompleks leśny i ćwiczyć swoich słuchaczy w wielu dziedzinach gospodarki leśnej, w warunkach zbliżonych nie tylko do naturalnych warunków przyrodniczych, ale i do nowoczesnych form gospodarowania i ochrony zasobów leśnych.

Dziekan Wydziału Leśnego SGGW - prof. Heronim Olenderek - postrzega rolę Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Spalsko-Rogowskie" w szerokim, nawet europejskim kontekście: Polska objęła przewodnictwo Międzynarodowej Konferencji Leśnej, możemy więc korzystać z Rogowa i dorobku tego ośrodka nauk leśnych i kształcenia, jak z Ťpomostuť do współpracy międzynarodowej leśników. Postrzegam możliwość uczynienia z Rogowa centrum ekspertów leśnictwa w skali europejskiej. Warunki, jakie mamy w Rogowie, a więc także w nowo powstałym Leśnym Kompleksie Promocyjnym, sprzyjają takim projektom i tworzą nowe, znacznie większe możliwości oddziaływania.

Mamy bardzo bogate - prowadzone wiele lat - badawcze kolekcje drzew, na przykład jodły olbrzymiej. Badamy, między innymi, odporność różnych gatunków drzew na klimat Polski, drzewostany dwupiętrowe, trzebieżowe, biologie szkodników i chemiczne sposoby ich zwalczania, wiele innych zagadnień ekologii lasu, siedliska leśne i specyfikę terenów nieleśnych pod kątem zalesień, zagadnienia gospodarki drewnem, a nawet ochrony zabytkowych obiektów drewnianych przed niszczeniem - tak w dużym skrócie przedstawił dr Tadeusz Andrzejczyk działalność Pracowni Terenowej Katedry Ochrony Lasu i Ekologii w Rogowie, pokazując na terenie kolekcje upraw leśnych i opisując wieloletnie cykle badań "na gruncie". Ta problematyka znajduje się w programach kursów specjalistycznych i szkoleń dla kadr Lasów Państwowych, które są także w programie działań Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Spalsko-Rogowskie".

Ze względu na istotną rolą edukacyjną i możliwości atrakcyjnego spędzenia czasu na terenie Leśnego Kompleksu Promocyjnego "Lasy Spalsko-Rogowskie" oraz stosunkowo łatwy dojazd koleją na trasie Warszawa-Łódź warto skorzystać z możliwości uzgodnienia odwiedzin za pomocą telefonu lub poczty elektronicznej - Nadleśnictwo Brzeziny: tel. (0-prefiks-44) 714-69-88, e-mail: brzeziny@lasy.com.pl; Nadleśnictwo Spała: tel. (0-prefiks-44) 710-13-29, e-mail spala@lasy.com.pl; Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej w Rogowie: tel. (0-prefiks-46) 874-83-74, e-mail: cepl@giswitch.sggw.waw.pl oraz http://www.cepl.sggw.waw.pl

Tomasz Kowalik
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT