PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 3-4 (16-17)/2004
ISSN 1642-0853

Krajoznawstwo czynnikiem promującym poznanie własnej historii

Historia powstania wielkopolskiego wpisana w program Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego

Życie jest ciągłą walką, a pokój jest
tylko owocem zwycięstwa.
Józef Korzeniowski (1797-1863)

Każde pokolenie musi przebyć swój
czyściec z nadzieją, że dla przyszłego
pokolenia niebo gotuje.
Eliza Orzeszkowa (1841-1919)


Przewodnią myślą polskiego krajoznawstwa było zawsze aktywne uczestnictwo w patriotycznych nurtach życia narodu i państwa. Dyskusje o krajoznawstwie, jego walorach wychowawczych i podejmowanie próby ulepszenia tej sfery aktywności wśród dzieci i młodzieży były głównym tematem V Kongresu Krajoznawstwa Polskiego Gniezno '2000, którego obrady toczyły się w dniach 8-10 września 2000 r. pod hasłem "Krajoznawstwo źródłem tożsamości narodowej". Współczesne krajoznawstwo ma służyć utrzymaniu ciągłości kultury, kształtowaniu tożsamości, miłości do ziemi ojców i ich czynów, wybraniu cech osobowości na miarę wyzwania obecnych czasów.1

Wcześniej działacze zgromadzeni w Poznaniu na sejmiku przedkongresowym nt. "Krajoznawstwo wśród młodzieży" podobnie jak w roku 1929, przed I Kongresem Krajoznawstwa Polskiego, stawiali sobie pytanie o istotę współczesnego krajoznawstwa i o jego znaczenie dla przyszłości, zwłaszcza dla ludzi młodych. W rezolucji IV Kongresu Krajoznawstwa Polskiego, który odbył się w 1990 r. w Opolu znajdujemy:

Przewodnią myślą polskiego krajoznawstwa było zawsze aktywne uczestnictwo w podstawowych patriotycznych nurtach życia narodu i państwa. W najbliższym zaś czasie do głównych działań krajoznawczych należeć powinno przeciwdziałanie widocznemu kryzysowi wartości, odbudowywanie polskich, a także regionalnych tożsamości kulturowych, ochrona przyrody i krajobrazu kulturowego - pojmowanych jako wartości naczelne oraz krajoznawcze przygotowanie do harmonijnego życia w nowym ładzie polskim i europejskim.2

Należy zatem postawić sobie pytania: jak nauczyć młodzież głębokiej, mądrej miłości do Polski, do regionu, w którym mieszka - do swojej "małej Ojczyzny", do bohaterskich czynów ojców i dziadów? Jak rozbudzić w niej pragnienie takiego poznania historii, aby móc skutecznie służyć Polsce, regionowi? Są to pytania fundamentalne. Dla krajoznawców pozostają nadal aktualne słowa Aleksandra Janowskiego opublikowane w "Ziemi" z 1931 r.:

Najbardziej utrwala się w duszy osobiste przeżycie i dlatego nic tak głęboko nie poruszy człowieka, nic go nie zwiąże tak silnie z Ojczyzną, jak własna obserwacja, własne spostrzeżenia, własne wrażenia i przeżycia. Dlatego też kluczem do ukochania Ojczyzny (jej historii), drogą do poznania jest i będzie wycieczka po kraju.3

Rola szkoły w edukacji historyczno-krajoznawczej młodego pokolenia

Szkoła jest podstawową instytucją edukacji młodego pokolenia Polaków. Jednym z najważniejszych jej zadań jest wprowadzenie młodych ludzi w tradycję kultury narodowej, wyposażenie ich w system wartości, nauczenie umiejętności spędzania wolnego czasu w wartościowy sposób. Edukacja powinna uwzględniać cztery aspekty kształcenia, które przez całe życie będą mogły stanowić dla każdej jednostki ludzkiej filary, na których będzie opierać się jej wiedza.4

Dla prowadzonej w aspekcie krajoznawstwa edukacji istotną wartością jest Ojczyzna. Przypomina ona edukatorom, zwłaszcza nauczycielom kraju ojczystego5 o powinności otwierania oczu dzieciom na piękno kraju, urodę jego życia oraz nauczania o narodowej powinności pamięci jej historii i szacunku dla dzieła ojców.

Dla młodego pokolenia szczególnie istotne jest dobre poznanie środowiska, w którym żyje, a więc domu rodzinnego, szkoły, środowiska społecznego i przyrodniczego, poznanie obyczajów, tradycji, dziejów, dorobku kulturalnego i materialnego poprzednich pokoleń oraz współczesności. Problematyka ta w szkole jest w obecnej dobie bardzo spłaszczona. Z całą pewnością należy więc odpowiedzieć sobie na pytania: jak nauczyć młodzież miłości do Polski? Jak rozbudzić potrzebę ruchu? Czy uczyć historii tylko na lekcji szkolnej?

Jeżeli zależy nam na zdrowiu psychicznym i fizycznym młodzieży musimy wykorzystywać do tego wszelkie formy ruchu i zajęć "poza ławką szkolną"6 .

Twórcom Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego zależało i zależy na ludziach - zwłaszcza młodych - zależało na ich wyzwoleniu. Czy współczesnemu człowiekowi zależy na krajoznawstwie, na intelektualnej inwestycji w siebie, na badaniu otaczającej rzeczywistości, poznawaniu bezpośrednim - z autopsji? Tego rodzaju pytania z całą pewnością należą do trudnych, ale czy należy je stawiać młodemu człowiekowi, jeszcze nie ukształtowanemu. Czy na tak postawione pytanie nie muszą odpowiedzieć ci, co z racji kierowania jego wychowaniem i kształceniem z natury rzeczy ponoszą odpowiedzialność za kształtowanie jego osobowości?

Na terenie Wielkopolski początek wieku XX zapisał się wybuchem powstania wielkopolskiego, które w dziejach narodu było wydarzeniem szczególnym. Był to zryw niepodległościowy na terenie zaborów, który zakończył się pełnym zwycięstwem. Dzięki niemu Wielkopolska zyskała wolność, a ziemie stanowiące kolebkę państwowości polskiej wróciły do macierzy.

Sukces powstania wielkopolskiego był ukoronowaniem wiekowych zmagań z niemieckim zaborcą, był epilogiem heroicznej postawy społeczeństwa wielkopolskiego w okresie zaboru. Wielkopolanie po utracie niepodległości brali udział we wszystkich powstaniach narodowych, a także wzniecali w latach 1846 i 1848 ogień walk wyzwoleńczych. Dlatego też miejsca i miejscowości związane z powstaniem wielkopolskim są szczególnie bliskie współczesnemu społeczeństwu.

Znaczenie powstania wielkopolskiego nie sprowadza się tylko do wyzwolenia Wielkopolski własnymi siłami. Odegrało ono wielką rolę dla świadomości narodowej ogromem i zasięgiem strategicznym. Powstańcy włączyli się do obrony granic wyzwalającej się Polski z mroków niewoli w pozostałych zaborach. Wzięli też udział w tworzeniu II Rzeczypospolitej i odbudowie polskiej administracji i wojskowości.

Wielkopolska dzięki zwycięstwu powstania wielkopolskiego, wniosła w wianie do odrodzonej Rzeczypospolitej takie wartości, jak:

  • wyzwolone prapolskie ziemie, z wysoko rozwiniętą gospodarką, z nowoczesnym przemysłem rolno-spożywczym, z wydajnym wielkoobszarowym rolnictwem i z prężnym handlem;
  • ponad 75-tysięczną armię wielkopolską, jednolicie umundurowaną, dobrze wojskowo wyszkoloną i wyposażoną w broń równorzędną wartościowo broni zaborcy, w tym samoloty, które w istotny sposób zasiliły polskie lotnictwo;
  • ofiarowała nadto znaczne kwoty pieniężne do Krajowej Kasy Pożyczkowej, które to sumy zasiliły skarb banku polskiego.
  • żołnierze armii wielkopolskiej, prosto z okopów powstańczych, udali się na odsiecz oblężonego Lwowa, uczestniczyli w 1920 r. we wschodnich walkach na kresach wschodnich, na froncie litewsko-białoruskim.
  • Wielkopolanie swym zrywem wpłynęli na aktywność niepodległościową innych środowisk na Śląsku i na Pomorzu, podnieśli hasło o dostęp do Bałtyku. Wyrazem tego było powołanie oddziału marynarki wojennej w ramach oddziałów powstańczych7 świadczących o szerokich horyzontach dowódców zmierzających do powrotu na prastare ziemie piastowskie.
  • powstańcy wielkopolscy uczestniczyli w powstaniach śląskich i w przeprowadzaniu plebiscytów na Śląsku i na Pomorzu. Zrywy niepodległościowe były wspierane przez Wielkopolan licznymi transportami z bronią i amunicją, artykułami żywnościowymi, odzieżą i lekami.

Powstanie wielkopolskie i związane z nim wartości są częścią naszej tożsamości narodowej. To determinuje działania na rzecz upowszechniania wiedzy o wysiłku, jaki wniosło do naszej historii narodowej. Posiadamy w Poznaniu widomy znak pamięci wykuty w kamieniu - pomnik Powstańców Wielkopolskich, gdzie w rocznicę wybuchu powstania składamy kwiaty i wieńce. Czcimy w ten sposób wysiłek zbrojny naszych dziadów, którzy nie zawahali się podjąć zwycięskiej walki o naszą tożsamość narodową.

Miejscem, które jest godne postawienia bardziej monumentalnego pomnika pamięci zrywu narodowego Wielkopolan jest na pewno plac Wolności, na którym powstał pierwszy impuls powstańczy, a także odbyła się przysięga wojsk powstańczych. Jest to miejsce na miarę rynku krakowskiego, gdzie składał przysięgę narodowi polskiemu Tadeusz Kościuszko. Wielkopolan powinno stać na upamiętnienie tego ważnego wydarzenia w naszej narodowej historii.

Powyżej przy rozważaniu, jakie wartości niesie z sobą wiedza krajoznawcza dla młodego pokolenia Polaków, postawiłem tezę, że główna odpowiedzialność spoczywa na tym pokoleniu, które edukuje naszą młodzież, przygotowując ją do kontynuacji tradycji i budowania historii na co dzień.

Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze od kilkudziesięciu lat zajmuje się propagowaniem wartości historycznych zawartych w powstańczym czynie zbrojnym. Czyni to poprzez organizację rajdów i zlotów na szlakach powstania wielkopolskiego, na wszystkich frontach.

Realizację tej myśli rozpoczęto w roku 1961 na terenie Oddziału PTTK w Jarocinie, który do tej pory zorganizował 43 imprezy. Oddział PTTK Pracowników Kolejowych podjął ten temat w 1969 r. i odbył 36 imprez. Oddział Luboń zorganizował od 1980 r. 24 imprezy, a Oddział PTTK w Kaliszu organizuje na tamtejszym terenie imprezy związane z powstaniem wielkopolskim od kilkudziesięciu lat. Ostatni z oddziałów PTTK zajmujący się propagowaniem wśród młodzieży i dorosłych historii to Oddział PTTK "Ziemi Gnieźnieńskiej", który II rajd w 2003 r. poświęcił 85. rocznicy powstania wielkopolskiego.

W imprezach tych, skromnie licząc, wzięło udział - według zapisów - około 40 tysięcy osób.

Organizatorom przyświecał i przyświeca nadal szczytny cel przybliżenia Wielkopolanom czynu ludzi, których już nie ma, którzy odeszli w cień na drugą stronę swego bytu. Kontynuując ich dzieło i bohaterstwo, będziemy się kierowali zapisem, jaki został umieszczony na jednej ze zbiorowych mogił powstańczych:

Przechodniu, ucz się od nas kochać
Ojczyznę tak, jak myśmy kochali.

PTTK jest także organizatorem konkursu "Poznajemy Ojcowiznę". W ramach tej imprezy powstają prace związane z tematyką powstania wielkopolskiego. Prace pisane przez młodzież szkolną dokumentują często zbiorowy czyn powstańców w określonych miejscowościach, na różnych frontach, a także prezentują sylwetki najbliższych, którzy wnieśli do historii rodzinnej właśnie etos powstańczy. Prace te oceniane są przez oddziały regionalne, wojewódzkie i Zarząd Główny PTTK. Przyniosły ich autorom wiele nagród i wyróżnień.

Aby pozostać w ściślejszej łączności z działającym na terenie Wielkopolski Towarzystwem Pamięci Powstania Wielkopolskiego, które kontynuuje tradycję powstałego w roku 1937 Związku Powstańców Wielkopolskich 1918-1919, w dniu 21 marca 2003 r. zostało podpisane w Poznaniu w pałacu Działyńskich porozumienie o współpracy pomiędzy Towarzystwem Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 a Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym. Prezesi obu Towarzystw w imieniu swych Zarządów Głównych potwierdzili wolę współpracy na rzecz upowszechniania turystyki młodzieżowej ze szczególnym uwzględnieniem wędrówek na szlakach historycznych, związanych z miejscami walk i tradycji powstania wielkopolskiego.

Oba Towarzystwa, mając na uwadze poznawcze i wychowawcze walory turystyki oraz potrzebę pogłębiania wiedzy, zwłaszcza wśród młodzieży, będą popularyzować w swej działalności historię i tradycję powstania wielkopolskiego 1918-1919 oraz inspirować do organizowania wycieczek, rajdów i zlotów na szlakach walk i miejsc pamięci.

Porozumienie podpisali ze strony Zarządu Głównego Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego - prezes Stefan Barłóg, ze strony Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego - wiceprezes Lech Drożdżyński. W uroczystości podpisania porozumienia ze strony PTTK wzięli ponadto udział: Andrzej Gordon - sekretarz generalny Zarządu Głównego PTTK, Marian Chudy - prezes Wielkopolskiej Korporacji Oddziałów PTTK, Eugeniusz Kowalski - wiceprezes Wielkopolskiej Korporacji Oddziałów PTTK i prezes Oddziału PTTK w Luboniu, Renata Dehr-Jaskólska - kierownik Biura Oddziału Poznańskiego PTTK. Ze strony Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego uczestniczyli: Tadeusz Musiał - wiceprezes Zarządu Głównego, Piotr Wojtczak - sekretarz, Stefan Psik - skarbnik oraz Andrzej Szymankiewicz - prezes Oddziału Wielkopolskiego8 .

Działalność Oddziału im. Cyryla Ratajskiego w Luboniu popularyzującego pamięć o powstaniu wielkopolskim znalazła odpowiednie umocowanie w zawartym porozumieniu pomiędzy PTTK i TPPW.

Tematyka pamięci o powstaniu wielkopolskim w oddziale lubońskim PTTK pojawiała się w roku 1980 równocześnie z organizowanym przez oddział Indywidualnym Ogólnopolskim Rajdem "Pamięć Wiecznie Żywa" - odwiedzamy miejsca pamięci narodowej.

Oddział PTTK w Luboniu jest w posiadaniu wielu kart ewidencyjnych miejsc pamięci związanych z powstaniem. Intensywniej oddział zaczął przejawiać działalność w tym kierunku począwszy od obchodów 80. rocznicy powstania wielkopolskiego (1999 r.). Była to wieczornica zorganizowana przez Młodzieżowy Klub Edukacji Krajoznawczo-Turystycznej, która odbyła się w pomieszczeniach Biblioteki Miejskiej w Luboniu. Z tej okazji Oddział PTTK w Luboniu wybił specjalny medal poświęcony pamięci powstania.

Od tego czasu postanowiono organizować cyklicznie rajdy "Szlakami frontów powstania wielkopolskiego 1918-1919". Rajdy przygotowane i prowadzone są przez młodych przodowników turystyki pieszej z Klubu Edukacji Krajoznawczo-Turystycznej pod fachową opieką Grażyny Przybył - nauczycielki ze Szkoły Podstawowej nr 4. Zyskały one duże zainteresowanie wśród turystów.

Klub, skupiający młodzież i studentów, zaangażowany jest w utrwalanie wiedzy o tym historycznym wydarzeniu, o powstaniu, które było jedynym zwycięskim w historii Polski.

Od 1990 r. rajdy prowadzone na szlakach poszczególnych frontów pozwoliły uczestnikom odwiedzić wiele miejsc walk powstańczych oraz miejsc pamięci. Rajdy odbyły się:

  • Szlakiem zachodniego frontu (1999 r.): Stęszew, Buk, Opalenica, Nowy Tomyśl, Zbąszyń, Babimost, Kargowa, Wolsztyn, Rakoniewice;
  • Szlakiem północnego frontu (2000 r.): Oborniki Wielkopolskie, Lubasz, Czarnków, Rosko, Wieleń, Drawsko, Drezdenko, Międzychód;
  • Szlakiem południowo-zachodniego frontu (2001 r.): Kościan, Osieczna, Leszno, Wschowa, Głogów, Góra, Rydzyna, Śmigieł, Stęszew;
  • Szlakiem północno-wschodniego frontu (2002 r.): Trzemeszno, Strzelno, Inowrocław, Barcin, Żnin;
  • Szlakiem południowo-wschodniego frontu (2003 r.): Bieździadów, Żerków, Jarocin, Pleszew, Lewków, Gołuchów, Ląd, Września.

Powstanie wielkopolskie stanowi ważną część programowej działalności Oddziału PTTK w Luboniu, który jest wiodącym w tym zakresie na terenie Wielkopolski. Jest jedynym oddziałem w Wielkopolsce weryfikującym odznaki krajoznawcze "Szlakami powstania wielkopolskiego". Od roku 1998 zweryfikowano łącznie 184 odznaki (popularne, brązowe, srebrne, złote i złote z wawrzynem).9

Innym znaczącym organizatorem rajdów na "Szlakach powstania wielkopolskiego" jest Koło Przewodników PTTK Miejskich i Terenowych im. Adama Chodyńskiego działające przy Kaliskim Oddziale PTTK im. S. Graevego. Od roku 1986 organizuje ono rajdy turystyczne "Szlakami powstania wielkopolskiego". Do udziału w I i II rajdzie zaproszono wszystkie szkoły z terenu Wielkopolski, należące do rodziny szkół noszących imię "Powstania Wielkopolskiego" lub "Powstańców Wielkopolskich". W I rajdzie wzięło udział 600 uczestników z całej Wielkopolski. Szkoły z Wągrowca i Rogoźna przyjechały wraz z powstańcami, którzy byli honorowymi gośćmi organizatorów. Byli również uczestnicy z innych województw, spoza Wielkopolski. Meta zlokalizowana była na terenie Szkoły Podstawowej im. Powstańców Wielkopolskich w Nowych Skalmierzycach. Uczestnicy rajdu w towarzystwie pocztów sztandarowych organizacji i zakładów pracy Nowych Skalmierzyc i Kalisza oraz niektórych szkół biorących udział w rajdzie, władz Kalisza, Ostrowa, Nowych Skalmierzyc i orkiestry zakładowej Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Nowych Skalmierzycach przemaszerowali pod pomnik Powstańców Wielkopolskich. Tam odbyło się zakończenie rajdu. Udział wzięła także kompania honorowa wystawiona przez oficerów Ośrodka Szkolenia Służb Więziennych. Odbył się Apel Poległych, a potem składano wiązanki kwiatów i wieńce. Honorowym komandorem rajdu był nieżyjący już gen. Edward Pastuszek.

II Rajd miał podobny przebieg. Po zmianie prezesa w Kole Przewodników nie organizowano rajdu "Szlakami powstania wielkopolskiego". Wznowił je po czterech latach oddział, a następnie organizację przejęło Koło Przewodników i prowadzi ją do dzisiaj.

W latach 1998 i 1999 rajd był dwudniowy: pieszy i kolarski, a wzięły w nim udział drużyny z Konina, ze Zdun, z Liskowa, z Ostrowa Wielkopolskiego i z Kalisza.

Z okazji X rajdu wydano znaczek metalowy z doboszem z pomnika w Śremie, nawiązując w ten sposób do nagrody honorowej Zarządu Głównego Instytutu Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. Do udziału w X rajdzie ponownie zaproszono szkoły z rodziny Powstania Wielkopolskiego, ale odzew był dużo mniejszy.

W roku 2003 odbył się XIV rajd, w którym wzięło udział 260 osób.

Meta rajdu każdorazowo znajduje się na terenie Szkoły Podstawowej im. Powstańców Wielkopolskich w Nowych Skalmierzycach. Uczestników po szlakach zawsze prowadzą przewodnicy kaliscy, przybliżający historię powstania i miejsc związanych z jego przebiegiem na ziemi kaliskiej. Osoby biorące udział w rajdzie zwiedzają szkolną Izbę Pamięci poświęconą powstaniu, a przewodnikami po niej są uczniowie skalmierzyckiej szkoły. W czasie rajdu odbywają się konkursy wiedzy o powstaniu wielkopolskim i krajoznawcze.

Każdy rajd kończy gorący posiłek. Po ogłoszeniu wyników konkursów i klasyfikacji zespołowej, wraz z orkiestrą i pocztami sztandarowymi, zebrani przechodzą pod pomnik Powstańców Wielkopolskich. Tam tradycyjnie następuje Apel Poległych, składane są także wiązanki kwiatów. W każdym rajdzie bierze udział kilkaset młodych ludzi, a wraz z nimi przedstawiciele władz samorządowych Nowych Skalmierzyc.

Każdy rajd ma także pamiątkowy znaczek i stempel okolicznościowy. Na znaczkach przedstawiane są pomniki związane z powstaniem wielkopolskim.

W roku 2001 zakończenie rajdu związane było z otwarciem szlaku turystycznego koloru zielonego z Kalisza - Szczypiorna przez Boczków, Gniazdów do Nowych Skalmierzyc o długości około 11 km oraz z nadaniem mu imienia Powstania Wielkopolskiego. Szlak został wykonany przez działaczy kaliskiego oddziału.

W Boczkowie znajduje się pomnik Jana Mertki - żołnierza I Batalionu Pogranicznego ze Szczypiorna, który zginął 27 grudnia 1918 r. o godz. l1:30 pod Boczkowem i jest jednym z pierwszych poległych powstańców.

Rajdy tradycyjnie odbywają się w I połowie grudnia i rozpoczynają cykl obchodów związanych z wybuchem powstania wielkopolskiego organizowanych przez Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce. Komandorem rajdów od wielu lat jest Adam Gostyński, który był także pomysłodawcą tej imprezy.

Rajdy poświęcone pamięci powstania wielkopolskiego organizuje także oddział w Gnieźnie. Uczcił on 85. rocznicę powstania wielkopolskiego rajdem na trasach: Gniezno - cmentarz Piotra i Pawła - Ździechowa oraz Kłecko - Bojanice - Ździechowa. Przypomniał tym rajdem ludzi związanych z Towarzystwem Gimnastycznym "Sokół", którzy prosili komendanta Zygmunta Kuttla o wydanie rozkazu podjęcia walki w Gnieźnie. Organizatorzy spotkali się z poparciem władz miejskich w osobie Roberta Gawła - przewodniczącego Rady Miejskiej w Gnieźnie.9

Pamięć o czynach, które stały się historią nie tylko dla Wielkopolan, lecz dla całego naszego narodu są nam szczególnie drogie. Zaświadczają o tym liczne pomniki, tablice pamiątkowe i groby. Pamięć o tych, którzy wywalczyli nam wolność, nie zanika w młodym pokoleniu, prowadzonym przez działaczy PTTK po szlakach krajoznawczych związanych z tymi wydarzeniami.

Marian Chudy

1 Bliskie i dalekie cele wychowania, Warszawa 1987

2 Por.: Rezolucja IV Kongresu Krajoznawstwa Polskiego, "Ziemia" 1990, s. 20; "Ziemia" 1931.

3 J. Delors, Edukacja jest w niej ukryty skarb, Warszawa 1998.

4 K. Denek, Nauczyciel kraju ojczystego, "Nowa Szkoła" 1981, nr 10; 1982, nr 11.

5 Tablica pamiątkowa na kamienicy przy ulicy Wrocławskiej, w której stacjonował Batalion.

6 Krajoznawstwo i turystyka w szkole, pod red. A. Gordona, M. Boguszewskiego, E. Matusiak-Gordon, wyd. II rozszerzone, ZG PTTK, 2003.

7 Tablica pamiątkowa na kamienicy przy ulicy Wrocławskiej, w której stacjonował Batalion.

8 "Wielkopolski Powstaniec" , wyd. TPPW - 2003, ss. 95-96 i 108 ("Kronika" VIII 2002 - VII 2003).

9 Wykorzystano teksty przygotowane przez: Eugeniusza Kowalskiego, Adama Gostyńskiego i Bogusława Rzyskiego.

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT