PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 3-4 (16-17)/2004
ISSN 1642-0853

Spotkania u źródeł rzek ciąg dalszy

W dniu 20 kwietnia 2004 r. Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Sosnowcu rozpoczął akcję zainicjowaną przez Zarząd Główny PTTK "Spotkania u źródeł rzek", która ma na celu dotarcie oraz oznakowanie źródeł i potoków. Akcja w skali kraju została rozpoczęta w roku 2003, a patronat nad nią objęła Polska Organizacja Turystyczna. Naszym celem było dotarcie do źródeł rzek i potoków przepływających przez miasto Sosnowiec - Potoku Zagórskiego, Potoku Bobrek, Białej Przemszy i Brynicy.


Miejsca źródłowe Potoku Zagórskiego

Uczniowie piątych klas o profilu ochrony przyrody i ekologii ze Szkoły Podstawowej nr 23 im. Romana Śliwy, ze Szkoły Podstawowej nr 40 i Szkoły Podstawowej nr 46 im. Jana Kiepury w Sosnowcu pod opieką swoich nauczycieli dotarli dnia 20 kwietnia br. do czterech miejsc źródłowych Potoku Zagórskiego. Wcześniejsza penetracja terenu przez przewodników Oddziału PTTK w Sosnowcu pozwoliła zlokalizować te miejsca. Pierwsze z nich - najbardziej wydajne - znajduje się nieopodal najstarszej świątyni zagórskiej, w pobliżu usypanego kopca kilkumetrowej wysokości i ujawnia się na powierzchni poprzez zainstalowane dreny. Z wyjaśnień przedstawiciela Śląskiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Bieruniu, będącego prawnym administratorem Potoku Zagórskiego, wynika, że było to celowe działanie, którego efektem stało się zlokalizowanie znaczniejszej liczby wypływów w jednym miejscu. Drugie bardzo ciekawe miejsce znajduje się na terenie dawnej posesji, po ktorej zostały ślady w postaci okalającego ją kamiennego muru (w znacznej części już rozebranego), stawów, drzew owocowych, itp. Woda wypływa tam ze specjalnie wybudowanej kamiennej sztolni usytuowanej na zboczu posesji. Dość znaczna powierzchnia tej posesji oraz zagospodarowanie tego ujęcia wskazują na świadomą działalność ich dawnych właścicieli mającą na celu wykorzystanie wody z tego miejsca. Jak nas poinformowali miejscowi użytkownicy pobliskich ogródków działkowych, woda ta wykorzystywana była przez nich jeszcze nie tak dawno do celów spożywczych. Obecny stan ogólnego zanieczyszczenia tego terenu wszelkiego rodzaju odpadami na to nie pozwala. Ciekawostką może być ślad tego miejsca na mapie Sosnowca z roku 1987, gdzie od ulicy Manifestu Lipcowego (obecnie Księdza Jerzego Popiełuszki) jest przecznica w kierunku południowym o nazwie Browar.

Kolejne dwa źródełka znajdują się obok siebie przy ogrodzeniu miejscowego przedszkola i stanowią ciek łączący się z poprzednimi jeszcze przed drogą szybkiego ruchu zmierzającą do Olkusza i Krakowa. Biegnąca tamtędy ścieżka, odkryty teren w pobliżu placu zabaw dla dzieci i budynków osiedla oraz przyzwolenie Pani dyrektor przedszkola spowodowały, że w tym właśnie miejscu została umieszczona specjalna tablica informacyjna. Uczestnicy tej akcji zebrali ponad 40 worków śmieci i różnego rodzaju odpadów (między innymi stare opony, wiadra, połamane plastikowe krzesła), które jeszcze w tym samym dniu wywiezione zostały przez pracowników Miejskiego Zakładu Składowania Odpadów. Wspólne fotografie na tle tej tablicy zakończyły bardzo pożyteczne lekcje w terenie.

U źródła Potoku Bobrek

Kolejna wyprawa odbyła się 11 maja 2004 r. do źródła Potoku Bobrek, w której brali udział uczniowie Szkoły Podstawowej nr 40 i Szkoły Podstawowej nr 46 im. Jana Kiepury w Sosnowcu wraz ze swoimi nauczycielami.

Miejsce źródłowe Potoku Bobrek, ze względu na jego lokalizację znajdującą się w rejonie pogranicza z koksownią Huty Katowice, zostało w czasie budowy zakładu całkowicie zrekonstruowane. Jest to teren dawnych Strzemieszyc Małych, zwany Zakawiem. Początkowo Potok Bobrek widoczny jest z drogi Dąbrowa Górnicza - Olkusz w uregulowanym korycie, ale w rejonie zabudowań Zakawia jest całkowicie przykryty na kilkusetmetrowym odcinku. Było to również celowe działanie związane z koniecznością poprowadzenia nad tym ciekiem bardzo szerokiego torowiska. Idąc w kierunku północnym pod torami, dotarliśmy do odkrytego terenu, gdzie ujawnił się początkowy bieg rzeki, również w korycie uregulowanym, płynącym w całkowitym pustkowiu. Kilkaset metrów dalej jest miejsce, gdzie spod powierzchni ziemi wypływa z drenu woda. To już jest jednak bezpośrednia strefa wysypiska żużla kilkudziesięciumetrowej wysokości, co w sposób zasadniczy zmieniło pierwotny wygląd źródła tej rzeki.

W czasie tej wyprawy uczestnicy mieli okazję zobaczyć, w jak wielkim stopniu działalność przemysłowa człowieka może zmienić krajobraz. Wiosenna pora tej wycieczki sprawiła, że mieliśmy okazję poznać potęgę przyrody, która mimo tak drastycznej interwencji człowieka potrafi się skutecznie bronić.

Tablicę informacyjną o źródle Potoku Bobrek umieszczono na pograniczu wysypiska, w pobliżu drogi gruntowej do Okradzionowa. Na zakończenie tej niezwykłej lekcji ekologii - pomimo uciążliwego sąsiedztwa głośnych maszyn oraz góry żużla - dzieci wraz z opiekunami znalazły miejsce na odpoczynek, gry i zabawy wśród budzącej się do życia przyrody.

Wyprawa do źródła Białej Przemszy

Tydzień później - 18 maja 2004 r. - celem naszej następnej już wyprawy było źródło rzeki Biała Przemsza. Jej uczestnikami byli uczniowie ze Szkoły Podstawowej nr 8 i Szkoły Podstawowej nr 17 w Sosnowcu, również pod opieką swoich wychowawców. W porównaniu z poprzednimi źródło Białej Przemszy było stosunkowo łatwo zlokalizować, posługując się ogólnie dostępnymi mapami. Rzeka ta ma swój początek w rozległej dolinie wśród pól uprawnych w miejscowości Sucha, znajdującej się kilka kilometrów na południe od Wolbromia. Niski stan wód sprawił, że w tym czasie początkowy odcinek koryta rzeki był pusty. Z informacji uzyskanych od właściciela posesji i przyległych terenów, przez które biegnie koryto rzeki, wynika, że są okresy, kiedy płytkie koryto nie mieści płynącej wody, tworząc wielkie rozlewisko. Woda pojawiła się w korycie rzeki dopiero kilkadziesiąt metrów przed mostem na drodze z Wolbromia do Krakowa, wypływając z zainstalowanego w gruncie drenu. Oznakowanie źródła Białej Przemszy odbyło się w towarzystwie uczniów i nauczycieli miejscowego gimnazjum, którzy zaproszeni przez nas do wspólnych czynności chętnie się na to zgodzili, deklarując jednocześnie utrzymywanie jej w należytym stanie. Pamiątkowe fotografie, a później zaproponowane przez gospodarzy wspólne zawody sportowe na sali gimnastycznej zakończyły bardzo ciekawą wycieczkę.

U źródła rzeki Brynicy

Ostatnią z planowanych wycieczek z cyklu "Spotkania u źródeł rzek"odbyto 27 maja do źródła Brynicy, a brali w niej udział uczniowie i nauczyciele ze Szkoły Podstawowej nr 25 w Sosnowcu. Dotarcie do źródła było możliwe dzięki wcześniejszej penetracji lasów w okolicy Rzeniszowa k. Koziegłów. Dzięki dostępnym mapom, rozmowom z prawnym administratorem rzeki, tzn. przedstawicielem Śląskiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych, oraz z mieszkańcami Rzeniszowa udało się zlokalizować źródło rzeki Brynicy w głębokim lesie. Przypadkowo wytypowana kolejność docierania do wyznaczonych źródeł sprawiła, że właśnie to ostatnie odkrycie sprawiło najwięcej satysfakcji i okazało się najbardziej urokliwe.

Zagubione w wysokim iglastym lesie źródło, wypływające podwójnym strumieniem krystalicznej wody z dala od wszelkich zabudowań, dzięki takiemu usytuowaniu nie jest narażone na nieodpowiedzialną działalność człowieka. Dla uczniów uczestniczących w tej wyprawie było to również wielce pouczające doświadczenie, pomimo uciążliwej wędrówki w nieznanym terenie. Oznakowanie specjalnie przygotowaną tablicą informacyjną oraz pamiątkowe fotografie tradycyjnie zakończyły tę wyprawę, a także całą akcję "Spotkania u źródeł rzek", zaplanowaną i przygotowaną w tym roku przez sosnowiecki oddział PTTK.

Wnioski z akcji

Doświadczenia związane z tą akcją nasunęły następujące wnioski:

1.Odwiedzone tereny, znajdujące się w bardzo różnym stanie czystości, są bardzo urokliwe, a oznakowanie ich specjalnie przygotowanymi tablicami może przyczynić się do zaniechania zaśmiecania ich przez ludzi.

2.Obszary z powyższymi źródłami rzek nie były wcześniej znane przez uczestników wypraw, toteż akcja ta była dla wszystkich bardzo pouczającym doświadczeniem.

3.W każdym niemal środowisku informowanym o inicjatywie "Spotkania u źródeł rzek" przepływających przez Sosnowiec padało pytanie: Gdzie one są? Skłania to do stworzenia cyklicznych wyjazdów lekcji przyrody, geografii czy też ochrony środowiska, nie tylko dla dzieci i młodzieży.

4.Optymistyczne jest to, że po odwiedzeniu oznakowanych miejsc w innym już terminie okazywało się, iż zamontowane tablice pozostały nienaruszone. Co ważniejsze zaś - odwiedzony teren źródłowy Potoku Zagórskiego został uporządkowany. Brak śmieci, odnowione koryto przysporzyły wiele satysfakcji. Trud uczestników pierwszej wyprawy, podczas której zebrano i wywieziono zebrane nieczystości, został więc nagrodzony w sposób najbardziej właściwy. Tym razem dobry przykład został prawidłowo odczytany przez dorosłą część naszego społeczeństwa, a dzieci odwiedzając ten teren wyciągną właściwe wnioski.

Stanisław Czekalski
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT