PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 3-4 (16-17)/2004
ISSN 1642-0853

Rajd szlakiem 1. Korpusu Pancernego Wojska Polskiego

Oddział Wojskowy PTTK w Chełmie w dniach 24-26 września 2004 r. zorganizował VI Ogólnopolski Rajd Szlakiem 1. Korpusu Pancernego Wojska Polskiego. Cele rajdu to: zapoznanie uczestników ze szlakiem bojowym jednostek wojskowych Korpusu, z biografią jego dowódców oraz promocja walorów krajoznawczych regionu i popularyzacja zdobywania odznak turystyki kwalifikowanej. Trasy rajdu przebiegały wśród Pagórów Chełmskich oraz Roztoczem Południowym. Uczestnikami rajdu była młodzież szkolna - członkowie SKKT PTTK, jak również krajoznawcy i turyści dorośli z miejscowości ościennych.


Uczestników rajdu przywitał prezes Zarządu Oddziału Wojskowego PTTK w Chełmie Witold Kliza, który przedstawił trasy rajdu, jak również zapoznał uczestników z miejscami formowania się jednostek wojskowych Korpusu, ze szlakiem bojowym oraz z biografiami ich dowódców. Podczas trzydniowej wędrówki uczestnicy rajdu zwiedzili Narol, ścieżkę przyrodniczą "Kobyle Jezioro", Horyniec Zdrój i Radruż. Była to impreza autokarowo-piesza.

Narol w dolinie Tanwi

Miasteczko Narol położone jest w dolinie Tanwi na wysokości 280 m n.p.m. Nazwa miasteczka pochodzi od pracy "na roli". Pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z 1568 r. jako wieś założona przez Marcinkowskich. W 1585 r. jej nowy właściciel Florian Łaszcz z przydomkiem Nieledowski za pozwoleniem króla Stefana Batorego lokował na terenie wsi miasto Florianów. W 1592 r. król Zygmunt III Waza potwierdził lokację miasta. Prawa miejskie Narol otrzymał 22 czerwca 1596 r. W późniejszych latach Florian Łaszcz wybudował w mieście drewniany kościół filialny, wzniósł drewniany zamek i otoczył wraz z miastem wałami oraz fosą. Położenie przy szlaku handlowym Lwów - Zamość sprzyjało dynamicznemu rozwojowi miasta. Narol był silną konkurencją gospodarczą dla pobliskiego Lipska. 2 listopada 1648 r. miasto zostało doszczętnie zniszczone przez oddziały Bohdana Chmielnickiego, a jego mieszkańcy zamordowani. Według podań pobliski ciek wodny przybrał wówczas kolor czerwony od krwi, stąd nazwa rzeki Krwawica. Po tym wydarzeniu miasto lokowano ponownie w innym miejscu. Około roku 1670 powróciło ponownie do pierwotnej nazwy Narol. W 1672 r. Narol został opanowany przez Tatarów. Był to ostatni łup tatarski, ponieważ 6 października 1672 r. Tatarzy zostali rozbici przez wojska hetmana wielkiego koronnego Jana III Sobieskiego. Uwolniono ponad 2000 Polaków wziętych w jasyr. W roku 1671 Narol przejął kasztelan czernihowski Gabriel Silnicki, następnie Potoccy i Dziewałtowscy. W roku 1753 w posiadanie klucza narolskiego od Antoniego Dziewałtowskiego wszedł kasztelan lwowski Ludwik Michał z Grodkowa hr. Łoś herbu Dąbrowa (zm. w 1758 r.), po którym dziedziczył jego syn Feliks Antoni (1737-1804) - wojewoda pomorski i wielki kolekcjoner - najtrwalej zapisany w dziejach Narola. Będąc z Marianną Urszulą Moszczeńską bezdzietnym przekazał Narol oraz inne dobra swemu krewnemu Maurycemu Łosiowi. Po III rozbiorze, w roku 1772 miasto znalazło się w strefie przygranicznej zaboru austriackiego. Otwarto komorę celną, którą zlikwidowano w 1827 r. Podczas I wojny światowej wojska austriackie spaliły Narol. Podczas następnej kampanii Rosjanie rozgromili Austriaków. Po roku 1919 Narol utracił prawa miejskie, a od roku 1930 otrzymał uprawnienia finansowe gminy miejskiej.

W dniach 18-19 września 1939 r. walki toczyła tu Grupa Operacyjna Armii "Kraków" gen. Mieczysława Boruty Spiechowicza. Narol przechodził z rąk do rąk. W walce poległ generał niemiecki Fish. W odwecie Niemcy spalili całe miasto, nosili się też z zamiarem rozstrzelania ludności. Podczas II wojny światowej funkcjonował tu hitlerowski obóz pracy dla Żydów. W roku 1943 nasiliły się konflikty z UPA. Jedna z bitew odbyła się 22 maja 1944 r. w pobliżu Narola. Oddziały ukraińskich nacjonalistów zostały wyparte przez Armię Krajową.

W roku 1996 Narol odzyskał prawa miejskie. Do najważniejszych zabytków Narola należą: zespół pałacowo-parkowy, kościół pw. Narodzenia NMP, ratusz, figura św. Floriana, legendarna kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena. Wymienione zabytki zwiedzali uczestnicy rajdu. Pałac został wzniesiony przez Antoniego Feliksa hr. Łosia w latach 1776-1781 i jest jedną z najpiękniejszych późnobarokowych rezydencji w Polsce. Dwukondygnacyjny korpus główny, na rzucie prostokąta, posiada wydatny ryzalit środkowy i dwa ryzality boczne. Połączony jest dwoma łukowatymi ciągami arkad z bocznymi, parterowymi oficynami. Dziedziniec poprzedza ozdobna brama połączona z dwoma pawilonami kordegardy. Droga wjazdowa prowadzi przez aleję starych lip, pomiędzy którymi znajdują się dwa obeliski z XVIII w. Na frontowej fasadzie pałacu umieszczono herb hr. Łosiów. W 1773 r. utworzono wokół pałacu ogród o trzech kondygnacjach typu włoskiego według projektu Norberta Hammerschmidta. Była w nim także ptaszarnia. Pałac uległ częściowemu spaleniu podczas powstania styczniowego, został jednak wyremontowany przez nowego właściciela księcia Juliana Puzynę. W roku 1914 cofające się wojska austriackie obrabowały pałac, zabierając najcenniejsze obrazy, książki, rzeźby i meble. Po roku 1920 ówczesna właścicielka pałacu, Jadwiga Korytowska, odrestaurowała pałac. We wrześniu 1939 r. całe wyposażenie zostało zagarnięte przez Armię Czerwoną. W roku 1945 pałac spalono podczas obławy NKWD na partyzantów AK z V Kompani "Narol". Kilka lat później udało się wypalone mury nakryć dachem. Przez 50 lat pałac stał opuszczony, popadając w ruinę. Podejmowane próby konserwacji przerywano z braku środków finansowych. Użytkowane były natomiast boczne oficyny, które przetrwały w niezłym stanie technicznym. W roku 1995 zespół pałacowo-parkowy zakupił prof. Władysław Kłosiewicz - znany klawesynista, wykładowca w warszawskiej Akademii Muzycznej - i jego żona Ewa Irzykowska-Kłosiewicz, aktorka i śpiewaczka. Wykonano prace zabezpieczające pałac i pielęgnacyjne w parku. Właściciele powołali Fundację "Pro Academia Narolense", której celem jest odbudowanie zespołu pałacowo-parkowego i stworzenie w nim akademii dla utalentowanej młodzieży z Europy Wschodniej i Środkowej. Jej wykładowcami mają być muzycy, reżyserzy teatralni i specjaliści z innych dziedzin sztuki. W pałacu ma się mieścić artystyczne centrum naukowo-szkoleniowe, nawiązujące do tradycji szkoły artystycznej założonej przez Feliksa Antoniego hr. Łosia.

W następnej kolejności uczestnicy rajdu zwiedzali kościół parafialny pw Narodzenia NMP wzniesiony w latach 1790- -1804, murowany w miejscu kaplicy św. Anny zniszczonej w 1648 r. W jego podziemiach znajduje się grobowiec Łosiów. Kościół spalony przez wojska austriackie, został w latach 1915-1917 odbudowany. Prawdopodobnie ołtarz główny pochodzi z lwowskiego kościoła więziennego pw. św. Marii Magdaleny, gdzie był dwustronny - oddzielał więźniów od innych wiernych. Wnętrze zdobi polichromia z 1936 r. W świątyni znajduje się tablica pamięci kompanii AK "Narol". Obok kościoła murowana dzwonnica

z XX w. Na murze otaczającym cmentarz kościelny, zwraca uwagę tablica, którą Łoś upamiętnił swego kredensowego Ignacego Duszla. Zginął on w roku 1778, broniąc sreber swego pana przed złodziejami.

Później obejrzano ratusz z końca XIX w. usytuowany na środku rynku. Przed wejściem do ratusza znajduje się pamiątkowy kamień z medalionem Jana III Sobieskiego z 1792 r. W pobliżu ratusza, obok kościoła, ustawiono pomnik pamięci bohaterom poległym w latach 1939-1945.

Po przeciwnej stronie wejścia do ratusza znajduje się figura św. Floriana z 1800 r. postawiona na wysokiej kolumnie.

Kapliczka zaś z figurą św. Jana Nepomucena związana jest z ciekawą legendą. Tutejszy kronikarz wspomina o tym, jak to hrabia Łoś pojechał na chrzciny do majątku Łówcza. Uczta trwała kilka dni. W tym czasie wody Tanwi przybrały i zerwały most. Wracający z uczty hrabia zmuszony był przejechać przez rzekę. Powożący Kozak zatrzymał czterokonną karocę, informując hrabiego, że przez rzekę nie przejedzie bo woda jest na wysokość chłopa. Hrabia Łoś odpowiedział: woda na chłopa - panu do kolan, i polecił jechać przez rzekę. Rwący nurt przewrócił karocę i wraz z końmi zatopił. Kozak po ciężkich trudach wyciągnął hrabiego z wody za włosy. Przemoknięci pieszo dotarli do pałacu. Tam hrabia Łoś nakazał swojemu woźnicy przyłożyć 50 batów za to, że chamską ręką go wyciągnął. Za wyratowanie zaś wynagrodził go hojnie dając mu wolność, 30 krów i folwark na Ukrainie. Hrabia Łoś w podzięce za opatrznościowe ocalenie postawił nad rzeką w miejscu zdarzenia figurę św. Jana Nepomucena, którą później przeniesiono na obecne miejsce przy ulicy Warszawskiej. Na figurze tej kazał wyryć napis, który nie zachował się do dzisiejszych czasów. Podanie przekazuje jego kilka wersji. Oto jedna z nich wydrukowana w miesięczniku "Ziemia" z kwietnia 1922 r.:

Co Pan Panu winien, Pan wie -
Że Pan Pana wyratował w Tanwie
Że więc tedy Pan Pana z Tanwi wyratował
Pan Panu w zamian za to figurę ufundował.

Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna "Kobyle Jezioro" w Hucie Złomy

Następnym etapem rajdu była ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna "Kobyle Jezioro" w Hucie Złomy. Miejscowość ta położona jest w południowo-wschodniej części gminy Narol u stóp masywu Wielkiego Działu, najwyższego wzniesienia na Roztoczu (około 395 m n.p.m.). We wsi znajdowała się kiedyś huta wykorzystująca często spotykane w okolicy pokłady rudy darniowej. Podczas II wojny światowej Huta Złomy znacznie ucierpiała w czasie walk z UPA i została doszczętnie zniszczona. W miejscowości pozostały tylko dwa obiekty o charakterze zabytkowym - murowana kaplica z przełomu XIX i XX w. oraz drewniany budynek szkoły podstawowej z lat trzydziestych XX w. Z drewnianej zabudowy wsi nie ocalał ani jeden budynek. W okolicy wsi znajdują się radzieckie umocnienia obronne zbudowane w roku 1941- Linii Mołotowa - potężne żelbetowe schrony oraz rów przeciwpancerny. Trasa ścieżki przyrodniczo-dydaktycznej prowadzi przez rezerwat torfowiskowy "Źródła Tanwi". Jej nazwa "Kobyle Jezioro" pochodzi od legendy, według której tu na torfowisku utopiła się piękna kobyła. W rezerwacie ma również źródła jedna z większych rzek Roztocza - Tanew. Rezerwat obejmuje obszar lasu, wód i bagien o powierzchni 186,54 ha, położony na gruntach Nadleśnictwa Narol, Leśnictwa Złomy i Południoworoztoczańskiego Parku Krajobrazowego. Usytuowanie ścieżki przyrodniczo-dydaktycznej podnosi jej walory poznawcze ze względu na różnorodną roślinność, zarówno bagienną charakterystyczną dla torfowiska przejściowego i wysokiego, jak i typową dla siedliska suchego piaszczystego, a także bogatą faunę. Ścieżka ma 8 przystanków, gdzie można zapoznać się z ciekawą florą i fauną.

Uzdrowisko Horyniec Zdrój

Po zwiedzeniu ścieżki przyrodniczo-dydaktycznej uczestnicy rajdu udali się przez Werchratę do uzdrowiska Horyniec Zdrój. Miejscowość położona jest na wysokości 240-250 m n.p.m. w dolinie rzek Glinianiec, Radrużka i Słotwina, które łączą się w Horyńcu i tworzą rzekę o nazwie Papiernia. Horyniec składa się

z 7 części - dzielnic: Górka (centrum), Miasteczko, Szwaby, Ruda, Trusze Małe, Trusze Duże i Sioło. Pierwsza wzmianka o Horyńcu pochodzi z roku 1444, kiedy to książę mazowiecki i bełski Wladysław podarował tę osadę szlachcicowi Piotrowi Pieczykurowi z Wilcz. W XVI w. Horyniec należał do Lutosławskich, w XVII w. zaś do Gorelowskich i Telefusów. Pod koniec XVII w. miejscowość należała do rodziny Sobieskich. Prawdopodobnie król

Jan III miał tu zbudować zameczek myśliwski. Jan Sobieski bywał bowiem w okolicznych lasach na polowaniach. W roku 1672 Jan III Sobieski, jeszcze jako hetman wielki koronny, pobił pod Horyńcem czambuł tatarski. W XVIII w. wieś była już własnością Statnickich ze Żmigrodzi, którzy dokończyli budowę klasztoru oo. Franciszkanów. W roku 1815 Horyniec trafił w ręce Ponińskich. Stało się to drogą małżeństwa Zofii Stadnickiej z Aleksandrem Ponińskim (ojciec Aleksandra - Adam Poniński - był marszałkiem sejmu zatwierdzającego I rozbiór Polski). Małżeństwo ufundowało tu w 1818 r. klasycystyczną cerkiew, a później wybudowali teatr dworski. To oni również w latach 1905-1912 wybudowali pałac, gromadząc w nim imponującą bibliotekę, liczącą na początku XX w., około 40 000 tomów, z których około 22 000 tys. trafiło do Biblioteki Narodowej w Warszawie. Najstarsze druki (z XV-XVIII w.), w liczbie około 5 000 woluminów spłonęło w październiku 1944 r. - podczas pożaru Biblioteki Narodowej. Przełom lat 1918-1919 to okres walk polsko-ukraińskich. Od listopada 1918 r. do stycznia 1919 r. Horyniec znajdował się w rękach ukraińskich. Konflikt ożył ponownie w końcowym okresie II wojny światowej. W roku 1920 Horyniec stał się własnością Kozłowskich. Jeszcze przed wojną Horyniec miał status znanego uzdrowiska, szczególnie wśród mieszkańców Lwowa. Obecnie miejscowość ma również status uzdrowiska. Bogate i jedne z największych w Polsce złoża borowiny, wiele źródeł słabo mineralizowanych wód siarkowo-wodorowych, wodorowo-węglanowych i wapniowo-sodowych stwarzają tu szerokie możliwości leczenia i rehabilitacji. Leczone są głównie choroby reumatyczne i narządów ruchu. Jednakże specyficzny mikroklimat uzdrowiska sprzyja także pacjentom ze schorzeniami układu krążenia. Ozdobą Horyńca jest też park zdrojowy, przekształcony w latach trzydziestych XX w. z dawnego parku dworskiego.

W Horyńcu zwiedzano takie zabytki, jak: klasztor i kościół oo. Franciszkanów, pałac, teatr dworski, cerkiew - kościół oraz pijalnię wód mineralnych.

Klasztor oo. Franciszkanów wzniesiony został w części Horyńca zwanym miasteczkiem. Budowę rozpoczął Piotr Telefus w roku 1703, a ukończył Mikołaj Stadnicki w roku 1759. Staraniem Stadnickiego powstał kościół murowany pw. MB Niepokalanie Poczętej. Kościół został poświęcony 26 czerwca 1773 r. przez sufragana lwowskiego Stanisława Rajmunda Jezierskiego. W XIX w. klasztor rozbudowano, dobudowując budynek mieszkalny. Cały obiekt sakralny wybudowany jest w stylu barokowym. Wewnątrz kościoła ołtarze pochodzą z XIX w., w głównym mieści się rokokowa rzeźba MB Niepokalanie Poczętej. W kościele zachowała się polichromia z roku 1893, namalowana przez Jana Tabińskiego i - na łuku tęczowym - fresk z 1758 r. Zespół klasztorny postawiono w miejscu obronnym, a całość otoczono fosą. Mury zespołu klasztornego mają 2-2,5 m grubości. Przy wejściu do kościoła znajduje się tablica upamiętniająca spotkanie Brata Alberta z późniejszą siostrą Bernardyną.

Pałac wzniesiony został przez Ponińskich w I połowie wieku XIX jako rezydencja magnacka, w latach 1905-1912 zaś gruntownie przebudowany według projektu Teodora Talowskiego. Po II wojnie światowej w pałacu urządzono sanatorium o nazwie "Metalowiec", dzisiaj "Bajka".

Teatr dworski późnoklasycystyczny, zbudowany w latach 1843-1848 przez Ponińskich z fasadą ozdobioną czterema jońskimi pilastrami. Obecnie jest to siedziba Gminnego Ośrodka Kultury i mieści się tu również Informacja Turystyczna.

Cerkiew parafialna pw. Narodzenia NMP wzniesiona została w 1818 r. w stylu klasycystycznym. Po roku 1947 zamieniona na kościół rzymskokatolicki. W latach osiemdziesiątych znacznie rozbudowano kościół, dobudowano do nawy cerkwi, szerszą i wyższą nawę. Świątynia usytuowana jest na skraju rozległego parku zdrojowego. Zwiedzano również pijalnię wód mineralnych i smakowano różne gatunki wód leczniczych.

Radruż

Ostatnią miejscowością zwiedzaną przez uczestników rajdu była wieś królewska Radruż, leżąca na terenie starostwa lubaczowskiego. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1444 r. Początkowo rządziła się prawem ruskim, niebawem lokowana powtórnie na prawie wołowskim. W XVI w. mieszkańcy trudnili się bartnictwem. W XVIII w. działała tu huta żelaza. W drugiej połowie wieku XIX zabudowę tworzyło 14 grup domów rozrzuconych na znacznej przestrzeni. W roku 1945 część wsi znalazła się za granicą. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej liczba mieszkańców znacznie zmalała. Znajdują się tu zespół cerkiewny z XVI w. i cerkiew z 1931 r. Zespół cerkiewny w Radrużu należy do najcenniejszych zabytków drewnianych w Polsce, w skład którego wchodzą: parafialna cerkiew grekokatolicka pw. św. Praskewii, dzwonnica i wikarówka otoczone murem z dwiema bramami. Drewniana cerkiew powstała prawdopodobnie około 1583 r., być może z fundacji Jana Płazy. Jej nawę przykrywa łamane zwieńczenie brogowe charakterystyczne jest dla budownictwa sakralnego wywodzącego się ze średniowiecznej tradycji. Prezbiterium i babiniec kryją dachy dwuspadowe. Całość otacza wydatny daszek okapowy wsparty na słupach z zastrzałami. Jedyną dekoracją wnętrza jest górna część ikonostasu i ołtarzyk, malowane na zrębie ścian. Dolne rzędy ikonostasu przechowywane są w składnicy ikon w Łańcucie, a jedną z tutejszych ikon można zobaczyć w muzeum w Lubaczowie. Obok cerkwi stoi malownicza drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowo-ramowej z nadwieszoną izbicą i wydatnym dachem okapowym, pochodząca z przełomu XVI i XVII w. Całość zespołu uzupełnia murowana wikarówka z XVIII-XIX w. Wszystkie budowle kryte są gontem. W sąsiedztwie zespołu cerkiewnego znajdują się dwa interesujące cmentarze z wapiennymi nagrobkami pochodzącymi z ludowych warsztatów kamieniarskich w Bruśnie.

***

Po Roztoczu Południowym oprowadzali instruktor przewodnictwa i przewodnik po Roztoczu - Witold Kliza oraz Hanna Mazurek - przewodnik po Roztoczu.

Podczas rajdu zdobywano punkty na Odznakę Turystyki Pieszej, "Turysta-Przyrodnik PTTK", odznakę krajoznawczą Zamojszczyzny "Miłośnik Roztocza", ogólnopolską odznakę "Architektury Drewnianej w Polsce", odznakę "Szlakiem św. Jana Nepomucena", "Szlakiem Fortyfikacji i Podziemi" i "Szlakiem Kopców w Polsce".

Zofia Nycz
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT