PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik 3-4 (16-17)/2004
ISSN 1642-0853

Szlaki turystyczne w górach, ich utrzymanie, konserwacja i ochrona prawna - ważny element bezpiecznej turystyki górskiej

Historia znakowania szlaków turystycznych w górach sięga jeszcze końca XIX w. Dokładnie w roku 1887 Walery Eljasz Radzikowski za pomocą pojedynczych pasków czerwonej farby wytyczył w Tatrach pierwszy szlak z Toporowej Cyrhli przez Psią Trawkę, Polanę Waksmundzką i Wodogrzmoty Mickiewicza do Morskiego Oka. Kilka lat później - w 1906 r. - na terenie Beskidów posłużono się podobną techniką (Hugo Zapałowicz), aby wyznakować szlak turystyczny z Suchej przez Magurkę (872 m n.p.m.) do Zawoi. Cele zaistnienia w terenie pierwszych dróg znakowanych pozostawały dosyć różne od współczesnych motywacji, w Tatrach miały służyć przede wszystkim ochronie przyrody, w Beskidzie Żywieckim - dostarczać roli poznawczej.


Poprzednik naszego Towarzystwa - Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, a po 1945 r. już wyłącznie Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze odegrały w całej problematyce górskiego znakowania rolę kluczową. Z biegiem czasu miało miejsce stałe doskonalenie techniki znakowania, a jednocześnie szybki rozwój sieci szlaków, z dążeniem do przenoszenia coraz większego dorobku szlaków do literatury górskiej. Sam proces przekształcenia pierwszej techniki znakowania na obecny wzór szlaku trójpasowego dokonał się stosunkowo szybko (największe zasługi mają - Kazimierz Sosnowski i Felisk Rapf), natomiast ewolucje w metodyce i w technice kładzenia znaków szlaku trwały znacznie dłużej, a szczególnie zasłużyli się w tym Witold Mileski i Władysław Krygowski.

Istotne okazywało się również coraz większe doświadczenie Towarzystwa w nadzorze organizacyjnym, a jednocześnie w opiece społecznej nad szlakami w górach, aż do osiągnięcia stanu obecnego - około 11 000 km tych szlaków. Polską metodykę znakowania uznano za modelową i od lat siedemdziesiątych XX w. zaczęła być akceptowana w górach innych krajów europejskich, m.in.: w Rumunii, w Bułgarii, na Węgrzech czy w Niemczech (na terenach byłej NRD). Ze strony PTTK wyszła inicjatywa upowszechniania szlaków górskich w innych krajach na podstawie naszych zasad metodyki. Dlatego w obecnym systemie międzynarodowych szlaków pieszych w górach w ramach Europejskiego Związku Wędrownictwa (EWV) wykorzystano przede wszystkim nasze PTTK-owskie doświadczenia i bazę merytoryczną oraz techniczną.

PTTK nie tylko wypracowało dobre i sprawdzone zasady metodyki, ale dysponuje doświadczoną kadrą znakarzy, działającą w 43. oddziałach PTTK w polskich górach, który to teren został oddziałom przyporządkowany. Biorąc pod uwagę wysoką merytoryczną fachowość naszej kadry, w roku 2002 zaproponowano stworzenie instytucji rzeczoznawców do spraw szlaków górskich o statusie państwowym, z możliwością koordynowania projektów dotyczących szlaków, które proponują inne, poza PTTK, organizacje i instytucje.

Rola i znaczenie szlaków

Podstawowe funkcje szlaku górskiego to - uczyć, wychowywać i pokazywać piękno polskich gór całemu społeczeństwu oraz turystom z zagranicy przybywającym w polskie góry. Tymczasem rozpowszechniana bywa często szkodliwa teza, że szlaki wyznakowano wyłącznie dla potrzeb PTTK.

Znaczenie szlaków we współczesnej ofercie turystycznej jest w ogóle bardzo różnorodne, gdyż:

  1. Należy pamiętać o istotnej ich roli w poprawie konkurencyjności polskiej oferty na rynku krajowym i międzynarodowym.
  2. Walory zdrowotne, poznawcze i krajoznawcze szlaków czynią z nich drogi stale popularne - poza tym wiążą miejscowości w dolinach ze schroniskami PTTK oraz umożliwiają zdobywanie odznak turystycznych, przede wszystkim Górskiej Odznaki Turystycznej.
  3. Polskie szlaki w górach, wyznakowane przez członków znakarzy PTTK, pozostają częścią międzynarodowego systemu szlaków europejskich, a to - biorąc pod uwagę Polskę jako członka Unii Europejskiej - nie wymaga komentarza.
  4. Szlaki oznakowane przez PTTK są dokładnie odwzorowane na mapach i w przewodnikach turystycznych, zatem wszelkie negatywne zjawiska w ich utrzymaniu i funkcjonowaniu mogłyby wywołać chaos w literaturze turystycznej.
  5. Do rangi najważniejszej urasta potrzeba utrzymania szlaków w górach o zagwarantowanym statusie prawnym oraz dobrym stanie ze względu na bezpieczeństwo turystów.

Na początku grudnia 2002 r. odbyło się w Ministerstwie Gospodarki - zwołane z inicjatywy resortu - ogólnopolskie forum na temat najszerzej pojętej problematyki szlaków turystycznych w Polsce. Obecni na nim przedstawiciele samorządów różnych szczebli, parków narodowych, parków krajobrazowych, instytucji zajmujących się naukowo turystyką i innych wskazali jednoznacznie na PTTK jako na organizację najbardziej odpowiednią do nadzoru i koordynacji nad całym systemem tworzenia oraz funkcjonowania sieci szlaków górskich w Polsce.

Oceniając z takiej perspektywy rolę oraz znaczenie szlaków, nie sposób nie zgodzić się z tezą, że ich utrzymanie, a więc bieżąca konserwacja z jednoczesnym zagwarantowaniem ochrony prawnej stanowią jedno z najważniejszych zadań oraz nakazów współczesnej turystyki górskiej. Żadna mapa i żaden przewodnik nigdy nie zastąpią prawidłowego przebiegu szlaku w górach. Szlak powinien pozostawać przede wszystkim bezpieczny, a gwarancją tego bezpieczeństwa jest właśnie należyta i bieżąca opieka nad nim.

Kadra znakarska

Zanim szlakiem trzeba będzie się opiekować, musi on być profesjonalnie technicznie i mądrze koncepcyjnie wytyczony w terenie. Kluczem do tego jest, a raczej są osoby wytyczające szlak - znakarska kadra PTTK. Praca znakarza to dosyć nietypowe połączenie ciężkiej fizycznej roboty z wysokim profesjonalizmem merytorycznym. Kandydaci na znakarzy odbywają specjalistyczne kursy według programów zatwierdzonych przez PTTK. Szkolenie teoretyczne musi dać podstawy wiedzy o topografii gór, ich walorach przyrodniczych oraz niebezpieczeństwach wynikających z wędrowania po nich. Jeszcze ważniejsze szkolenie praktyczne uczy techniki kładzenia znaków szlaku, sposobu ich rozmieszczania w terenie, gęstości znaków, itd.

Wytyczając szlak, trzeba przede wszystkim dążyć do realizacji następującej maksymy - turysta nie powinien wędrować od znaku do znaku, lecz starać się poruszać samodzielnie, a znaki szlaku jedynie upewniać go, że idzie prawidłową drogą. Osiągnięcie przebiegu szlaku według takiej filozofii posiada nie tylko znaczenie merytoryczne, ale i ekonomiczne, gdyż nadmierne nagromadzenie znaków szlaku blisko siebie zwiększa koszty ich utrzymania nie tylko w momencie wyznakowania, ale - co ważniejsze - w przyszłości.

Praktyka uprawnień znakarskich i wieloletnie obserwacje ludzi, którzy o ich uzyskanie się starali, dowodzi, że niezależnie od obowiązkowego zasobu wiedzy na kursie w 60-70 % przypadków znakarzami zostają przewodnicy, przodownicy turystyki górskiej, ratownicy GOPR, zatem ludzie już należący do czołówki górskiej kadry.

Fachowość znakarza jest trudna do przecenienia. Jeśli, na przykład, konserwacji podlega odcinek szlaku zdewastowanego przez pseudoturystów czy siły natury - znakarz musi bezbłędnie potrafić odszukać jego prawidłową trasę i jedynie wzdłuż niej nanieść znaki szlaku. Chodzi tu zatem o gruntowną znajomość topografii terenu, a szczególnie trasy przebiegu wszystkich szlaków, na których przyszło znakarzowi pracować.

Jednolitość i spójność szlaków to kolejny problem decydujący o komforcie wędrowania turystów szlakami, lecz - co ważniejsze - mogący decydować o ich bezpieczeństwie. Dlatego kadra znakarska powinna przestrzegać kilku podstawowych zasad w swojej pracy:

  • znakować szlak "w obydwu kierunkach", pamiętając, że turyści wędrują po szlaku nie tylko w tym kierunku, w którym go odnawiano;
  • najrozmaitsze sytuacje na trasie szlaku (skrzyżowania dróg, długie odcinki odkrytego terenu, gdzie trudno jest znaleźć miejsca na położenie znaków i inne) szczegółowo wyjaśnia obowiązująca Instrukcja Znakowania Szlaków Turystycznych - wydana przez Zarząd Główny PTTK w 1998 r. Na terenach odkrytych - na przykład w takich rejonach, jak wysoko leżące nad poziomem morza partie graniowe (Babia Góra, Karkonosze, bieszczadzkie połoniny) - prace znakarzy powinny być uzupełniane stałym otyczkowaniem, co może decydować o bezpieczeństwie turystów w razie nawet niewielkiego załamania pogody;
  • w czasie społecznych przeglądów szlaków - przed podjęciem decyzji o ich konserwacji - należy uwzględnić miejsca, gdzie na terenach leśnych szlak "zarósł" i dla poprawy jego widoczności konieczne staje się podcięcie gałęzi, a nawet umieszczenie danego znaku szlaku w innym miejscu;
  • znaki szlaku należy umieszczać na takiej wysokości, aby w czasie zimy nie znalazły się po śniegiem, a przez to nie ulegały przyspieszonemu zniszczeniu;
  • jeżeli dwa szlaki prowadzą wspólnie, nie wolno ich znaków umieszczać oddzielnie, gdyż to może wprowadzać w błąd turystę i sugerować, że jeden ze szlaków skręcił i został poprowadzony inną drogą;
  • nie jest wstydem zawrócić ze szlaku i zrezygnować z pracy, gdy załamie się pogoda. Praca znakarzy podczas padającego deszczu jest zwyczajną stratą czas.

Przebieg szlaku

Od lat dziewięćdziesiątych XX w. w górach pojawiło się wielu nowych gestorów, a szczególnie pomysłodawców od znakowania. Największą aktywność wykazują tu gminy i starostwa, chociaż nie tylko. Poza tym są to parki narodowe i inne organizacje o profilu ekologicznym. Powstały więc - niezależne od naszych PTTK-owskich - sieci szlaków kolarskich, konnych, motorowych, niejednokrotnie wytyczanych wprost po PTTK-owskich szlakach pieszych, bez zastanowienia się nad jakimikolwiek konsekwencjami takiego postępowania dla bezpieczeństwa turystów, na przykład poprzez nagminnie tworzone kolizje szlaków pieszych z rowerowymi. W odróżnieniu od szlaków koordynowanych przez PTTK, ich pozostała część rządzi się swoimi prawami (raczej swoistym bezprawiem), gdyż w większości nie jest odwzorowana w żadnej literaturze, a co najważniejsze nie jest konserwowana po pierwszym umieszczeniu w terenie. Powyższy problem narasta i staje się z roku na rok coraz to większy. Dlatego nakazem dla kadry znakarskiej PTTK powinna być umiejętność takiego prowadzenia naszych PTTK-owskich szlaków, aby ich przebieg nie był kolizyjny w żadnym sensie z innymi szlakami, a jednocześnie nasze szlaki wyróżniała estetyka, staranność oraz logika przebiegu.

Bezpieczeństwo i ochrona prawna szlaku

Utrzymanie w dobrym stanie pokaźnej sieci 11 000 km szlaków w polskich górach wymaga zapewniania na bieżąco dość znacznych środków finansowych. Jeżeli w najbliższej przyszłości mają zostać wydane akty prawne wprowadzające odpowiedzialność gestora szlaku za bezpieczeństwo wędrującego po nim turysty - to dobry i bezpieczny stan szlaku staje się bezwzględną koniecznością. Nowe zasady korzystania ze szlaków powinny również powstrzymać pseudoturystów i pospolitych wandali nieszczących bezkarnie szlaki i ich informacyjną infrastrukturę.

Bezpieczne szlaki to również ogromnie ważna sprawa dla GOPR i TOPR według zasady: im mniej pobłądzeń i związanych z tym wypadków - tym mniej interwencji ratowników w górach. Zatem pieniądze łożone na odnawianie szlaków - w ogólnospołecznym celu i dla całego społeczeństwa - szybko zwrócą się przynajmniej w części.

Uporządkowanie spraw prawnych podniesie z kolei prestiż PTTK jako gestora szlaków i ich stanu posiadania, a wandali powstrzyma przed bezmyślnym rujnowaniem infrastruktury szlaków.

Ochrona prawna szlaku łączy w sobie aspekty bezpieczeństwa dla turysty ze stroną ekonomiczną utrzymania szlaku w dobrym stanie. Wszelkie zniszczenia uczynione z premedytacją przez człowieka wymagają łożenia dodatkowych środków na doprowadzenie danego szlaku do poprzedniego stanu sprzed dewastacji. Aspekt niszczenia i konsekwencji z tym związanych znalazł się w Instrukcji Znakowania PTTK z odniesieniem do Kodeksu Wykroczeń (Dz.U.nr.12 z 1971 r. poz.114), gdzie turystyczny szlak górski utożsamiono ze znakami drogowymi. To nawiązanie do Kodeksu Wykroczeń w świetle nagminnego niszczenia szlaków górskich w terenie i odpowiedzialnością za to należy uznać za ważny element obecnego prawodawstwa w wysiłkach na rzecz zapewnienia ustawowej ochrony szlaków jako narzędzia walki z wandalami.

Pojęcie "lądowe szlaki turystyczne" zapożyczono do obecnej Instrukcji Znakowania Szlaków Turystycznych PTTK z historycznego już dzisiaj, aczkolwiek istotnego dawniej, Zarządzenia Przewodniczącego GKKFiT nr 73 z 10 kwietnia 1962 r. w sprawie lądowych szlaków turystycznych. Ten akt prawny - niższy rangą od ustawy - obowiązywał wprawdzie w zupełnie innej rzeczywistości, ale przez 20 lat doskonale funkcjonował. Całość znakowania utożsamiano wtedy wyłącznie z PTTK, a wielkie nazwiska decydentów od gór - z Władysławem Krygowskim na czele - niejako między innymi ich autorytetem potwierdzały trafność ówczesnych unormowań prawnych.

Zacytowana na stronie 4 Instrukcji Znakowania Szlaków Turystycznych w PTTK Ustawa o Kulturze Fizycznej (z 18 stycznia 1996 r.) oraz wynikające z niej rozporządzenia niestety bardzo ogólnikowo nawiązują do samej istoty szlaku, jego metodyki, a zwłaszcza całej filozofii posłannictwa górskich szlaków na rzecz społeczeństwa. Niektóre z aktów wykonawczych do wspomnianej ustawy są złe, rozmijające się z prawdą i z praktyką problematyki znakowania górskiego w terenie - wprowadzają więc do dzisiaj turystów w błąd, a nikt ich nie uchylił. Mam tu na myśli Rozporządzenie Rady Ministrów z 6 maja 1997 r. w sprawie warunków bezpieczeństwa osób przebywających w górach, pływających, kąpiących się i uprawiających sporty wodne. W załączniku nr 2 tego aktu prawnego § 1.1, 1.2 i 1.3 zalecono inny - jak na 53 000 km szlaków górskich w Polsce - wymiar znaku szlaku: 10x15 cm (ma być i jest 9x15 cm). Zezwolono, aby kolor szlaku turystycznego w górach mógł mieć kolor dowolny oprócz białego (?!), zamieszczono także bzdurne informacje o obowiązującej odległości umieszczania znaku do znaku - co 50 metrów oraz o miejscach sytuowania na górskim szlaku drogowskazów. Trzeba tu podkreślić, że podczas procesu przygotowywania tego rozporządzenia PTTK przekazało kompetentnym instytucjom legislacyjnym swoje uwagi i propozycje, z których - niestety - żadne nie zostały wtedy uwzględnione. Dopóki polskie prawodawstwo nie zacznie traktować z pełną powagą problematyki szlaków w górach, stale będzie brakowało możliwości spełnienia najważnieszych, a więc formalnych warunków do:

  • obowiązującego ustawowo wymogu dobrego stanu szlaków w terenie;
  • zapewnionego na należytym poziomie bezpieczeństwa turystów wędrujących szlakami;
  • określenia stałych zasad finansowania kosztów utrzymania szlaków.

Z kolei w Załączniku nr 3 - § 2 pkt 4 omawianego Rozporządzenia - znalazł się wielce ogólnikowy punkt: (...)Wybrany odcinek trasy, szlaku albo stoku, na którym odbywają się zawody lub organizowany trening, powinien być wyraźnie oznakowany(...). Tego rodzaju komentarze czy postanowienia na temat między innymi górskich szlaków (załącznik ten ma tytuł: "Szczegółowe zasady organizowania wycieczek oraz zbiorowych imprez turystycznych i sportowych w górach") przy jednoczesnym braku i nie załatwieniu kwestii podstawowych (definicja szlaku, zasady prawnej jego ochrony, podstawy metodyki, itd.) dla szlaków górskich jest całkowitym nieporozumieniem.

Inne rozporządzenia pośrednio lub bezpośrednio odnoszące się do górskich szlaków - jak na przykład Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 21 stycznia 1997 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać organizatorzy wypoczynku dla dzieci i młodzieży szkolnej, a także zasad jego organizowania i nadzorowania, czy Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 8 listopada 2001 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki - w ogóle nie wspominają nawet słowem o górskich szlakach. Zarówno przecież realizacja znacznej części wypoczynku młodzieży szkolnej, jak też szeroko rozumianego programu edukacji turystycznej - trudno jest sobie wyobrazić bez górskich szlaków.

Na temat unormowań prawnych odnoszących się do ochrony samego znaku szlaku górskiego brak jest dotąd jakichkolwiek ustaleń legislacyjnych. Załatwienie zaś tej sprawy niezmiernie podniosłoby prestiż szlaku jako dobra ogólnonarodowego. Te umormowania łączą się z instytucjami i organizacjami obecnymi na szlakach, a więc: z nadleśnictwami, z administracją obszarów prawnie chronionych, z terenami będącymi w zainteresowaniu Straży Granicznej, a co najważniejsze, z niezliczoną ilością terenów prywatnych. Powszechnie jest wiadomo, że na przykład wykupienie małego skrawka terenu przez nowego właściciela, przez który biegł szlak - upoważnia go do natychmiastowego zagrodzenia terenu, gestora szlaku stawia zaś w kłopotliwej sytuacji szukania wariantu zastępczego.

Prawna ochrona szlaku przynajmniej w części powinna ograniczać "radosną twórczość" samowolnego wytyczania w terenie wszystkiego, co komuś wpadło do głowy i to bez żadnej obawy poniesienia za to jakichkolwiek administracyjnych restrykcji.

Pamiętajmy, że PTTK jako gestor szlaków zapewnia rzetelne ich utrzymanie, posiada jednolity system informacji (centralne kartoteki szlaków, ich wierne odwzorowanie w literaturze i w kartografii turystycznej) i dlatego dla państwowej administracji stale pozostaje partnerem najbardziej wiarygodnym.

Andrzej Matuszczyk
Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT