PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
2 (15)/2004
ISSN 1642-0853
zdjecie

II Forum Polskich Miast i Miejsc UNESCO

W Świdnicy i w Jaworze w dniach 25 i 26 czerwca br. odbyło się II Forum Polskich Miast i Miejsc UNESCO. Te dwa dolnośląskie miasta, oprócz silnych związków historycznych oraz współczesnych przedsięwzięć promocyjnych i kulturalnych, łączy jedno - w granicach obu miast w XVII w. społeczność ewangelicka wzniosła Kościoły Pokoju. Po wojnie trzydziestoletniej (1618-1648), na mocy pokoju westfalskiego cesarz Ferdynand III wyraził zgodę na budowę trzech Kościołów Pokoju: w Głogowie, w Jaworze i w Świdnicy. Zezwolenie na budowę świątyń zawierało jednak rygorystyczne warunki. Kościoły musiały być budowane wyłącznie poza murami miasta, nie mogły mieć wież ani dzwonów. Wznoszenie ich nie mogło trwać dłużej niż rok. Materiałem budowlanym mogły być jedynie: drewno, glina, piasek i słoma. W krótkim czasie powstały budowle ryglowe, które do dnia dzisiejszego zachwycają prostotą i nowatorstwem konstrukcji oraz przepychem wnętrz.

13 grudnia 2001 r. Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO na swej XXIV sesji w Helsinkach dokonał jednogłośnie wpisu Kościołów Pokoju w Świdnicy i w Jaworze na listę dóbr kultury ludzkości. W uzasadnieniu napisano między innymi: Kościoły Pokoju stanowią wyjątkowe świadectwo szczególnego rozwoju politycznego i duchowego w Europie oraz przedstawiają rozwiązania techniczne i architektoniczne, zaprojektowane dla sprostania trudnym warunkom postawionym budowniczym i społeczności. Są one zarazem świadectwem architektonicznym i artystycznym wiary wspólnoty religijnej i jej woli przeżycia.

W konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturowego i naturalnego, uchwalonej w Paryżu 16 listopada 1972 r. na XVII sesji Konferencji Generalnej ONZ dla wychowania, nauki i kultury UNESCO, stwierdzono narastające zagrożenie dla dziedzictwa kulturowego i naturalnego. W konwencji "dziedzictwo kulturowe" zdefiniowano jako zabytki, zespoły i miejsca zabytkowe, "dziedzictwo naturalne" zaś jako pomniki przyrody, formacje i strefy naturalne o szczególnych walorach historycznych, naukowych i estetycznych. Mocą konwencji w Paryżu powołano Międzynarodowy Komitet Ochrony Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego. Komitet ustala, aktualizuje i rozpowszechnia Listę Światowego Dziedzictwa (174 spośród 192 krajów świata). Obiekty wpisane na listę powinny odpowiadać następującym kryteriom:

  1. Spełniać dzieło geniusza ludzkiego.
  2. Być reprezentacyjne dla danej epoki lub regionu albo oryginalne i rzadko spotykane.
  3. Dokumentować ważny etap historii ludzkości.
  4. Spełniać wymogi autentyczności.
  5. Pozostawać pod ochroną prawną lub obyczajową z właściwym sposobem zagospodarowania i zarządzania.
  6. Stanowić ekosystem o dużej różnorodności biologicznej.
  7. Mieć zapewnioną długoterminową ochronę prawną i racjonalne planowanie przestrzenne.

Lista UNESCO liczy dziś 755 obiektów, w których znajdują się: 582 obiekty kulturowe, 150 naturalne, 23 zaś stanowią wydzielone części miast lub regionów. Polskę na tej liście reprezentuje 12 obiektów (w nawiasach podano rok wpisu):

  1. Historyczne Centrum Krakowa (1978).
  2. Kopalnia Soli w Wieliczce (1978).
  3. Dawny obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu (1979).
  4. Białowieski Park Narodowy, wspólnie z Białorusią (1979).
  5. Historyczne Centrum Warszawy (1980).
  6. Stare Miasto w Zamościu (1992).
  7. Zamek krzyżacki w Malborku (1997).
  8. Zespół staromiejski w Toruniu (1997).
  9. Architektura manierystyczna i kompleks krajobrazowo-parkowy łącznie z dróżkami pielgrzymkowymi w Kalwarii Zebrzydowskiej (1999).
  10. Kościoły Pokoju w Jaworze i w Świdnicy (2001).
  11. Drewniane kościoły w południowej Małopolsce: Binarowa, Blizne, Dębno Podhalańskie, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa (2003).
  12. Park Mużakowski, wspólnie z Niemcami (2004).

U naszych sąsiadów na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO Czesi mają 12 obiektów, Słowacy - 5, Białoruś - 2 (w tym Puszcza Białowieska wraz z Polską), Ukraina - 3, rejon Bałtycki - po jednym obiekcie: historyczne centra Tallina, Rygi i Wilna.

Prezydenci, burmistrzowie i wójtowie lub ich przedstawiciele wymienionych miast i miejsc, zaproszeni goście oraz lokalne i regionalne media spotkali się w Świdnicy i w Jaworze, aby zapoznać się z historią i z procesem rewaloryzacji Kościołów Pokoju w tych miejscowościach. Odbyła się prezentacja polskich miast i miejsc UNESCO. W Jaworze w Muzeum Regionalnym zwiedzono wystawę pt. "Polskie zabytki na liście UNESCO". Zaproszeni goście uczestniczyli też w Kościele Pokoju na charytatywnym koncercie zespołu Spirituals Singers Band. Najważniejszym aktem II Forum było podpisanie porozumienia w sprawie akcesu do Ligi Polskich Miast i Miejsc UNESCO. Niektóre punkty tego porozumienia warto zacytować:

Celem Ligi jest stworzenie szlaku turystycznego obejmującego wszystkie polskie miasta i miejsca wpisane na listę UNESCO jako produkt turystyczny. Podejmowanie wspólnych przedsięwzięć promocyjnych w kraju i za granicą. Członkowie Ligi zobowiązują się do wspierania wzajemnych działań w zakresie turystyki i wszystkich dziedzin z nią związanych. Kolejne trzecie Forum odbędzie się w Białowieży.

Gospodarze II Forum

Gospodarzami II Forum Polskich Miast i Miejsc UNESCO byli Wojciech Murdzek - prezydent miasta Świdnica, Artur Urbański - burmistrz miasta Jawora i proboszcz parafii ewangelicko-augsburskiej - ksiądz Waldemar Pytel. W forum wzięli udział przedstawiciele 17 polskich obiektów lub miejsc wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, Polskiego Komitetu UNESCO, Polskiej Organizacji Turystycznej i Dolnośląskiej Organizacji Turystycznej. Dwudniowe forum obejmowało szeroki program. Oprócz seminarium naukowego i wielkich wydarzeń artystycznych, takich jak koncert zespołu Spirituals Singers Band i zespołu Ars Cantus, odbyła się debata nad wspólnym działaniem w ramach Ligi Polskich Miast i Miejsc UNESCO oraz współpracy regionalnej i wymiany doświadczeń związanych z rewaloryzacją i rewitalizacją, z promocją ruchu turystycznego oraz z realizacją wspólnych projektów i pozyskiwania środków finansowych.

Z okazji forum Urząd Miasta w Świdnicy wydał polsko-niemiecki 48-stronicowy (format A4) folder-biuletyn, zawierający program uroczystości, krótką prezentację polskich obiektów UNESCO oraz treść wygłoszonych na seminarium referatów na temat historii i przebiegów procesów rewaloryzacji Kościołów Pokoju w Świdnicy i w Jaworze.

Świdnica - miasto o bogatej historii, średniowieczna stolica księstwa świdnicko-jaworskiego - położona jest w południowej części województwa dolnośląskiego, u podnóża Sudetów, nad rzeką Bystrzycą. Przez liczącą ponad 64 tys. mieszkańców Świdnicę przebiegają ważne szlaki komunikacyjne, między innymi droga krajowa nr 35 Świdnica-Jakuszyce. Od Wrocławia świdniczan dzieli dystans 50 km, a od autostrady A4 - 30 km. Nowe pokolenie mieszkańców miasta kontynuuje tradycje jednego z ważniejszych centrów handlowo-gospodarczych, którego kupcy i rzemieślnicy, a zwłaszcza piwowarzy zasłynęli w całej Europie, od Pizy i Heidelbergu, po Kraków i Lwów.

Kościół Pokoju pw. Trójcy Świętej w Świdnicy, zwany też kościołem bez gwoździa, zajmuje powierzchnię 1 090 m kw. i może pomieścić 7 500 osób ( 3 000 miejsc siedzących i 4 500 miejsc stojących). Projekt świątyni jako budowli ryglowej w kształcie krzyża greckiego opracował Albrecht von Saebisch (1610-1688). Pierwsze nabożeństwo zostało odprawione 24 czerwca 1657 r. Wnętrze kościoła to przykład bogatego, barokowego wystroju, do którego elementów należą między innymi: ambona (z 1729 r.) i ołtarz (z 1752 r.) Gotfrieda Augusta Hoffmana, duże organy (z lat 1666-1669) Christopha Klose z Brzegu, małe organy na ołtarzem (z 1695 r.), chrzcielnica (z 1661 r.) Pankratiusa Wernera z Jeleniej Góry, loża książęcej rodziny von Hochberg (z 1698 r.). Od czerwca do połowy września organizowany jest tu Międzynarodowy Festiwal Bachowski, bowiem 31 grudnia 1729 r. kantorem-organistą w tym kościele został Christoph Gottlob Wecker (ok. 1700-1774) - uczeń Johanna Sebastiana Bacha, który to napisał mu list polecający mający pomóc w uzyskaniu tej pracy.

zdjecie

Jawor - Miasto Chleba, Pokoju i Dziedzictwa UNESCO, położone jest na Dolnym Śląsku w południowo-zachodniej Polsce, 60 km od granicy czeskiej i 100 km od granicy z Niemcami. To jedno z najpiękniejszych miasteczek regionu z 760-letnią tradycją, której świadectwem są m.in.: zachowany średniowieczny układ urbanistyczny, wspaniały ratusz z przepiękną salą rajców z witrażami z 1897 r., sala teatralna z XIX w. , kamieniczki w rynku, zbiory muzeum regionalnego zgromadzone w dawnym klasztorze oo. Bernardynów, gotycki kościół pw. Św. Marcina, fragmenty murów obronnych, zamek książąt piastowskich i baszta strzegomska. Prawdziwą perłą miasta jest Kościół Pokoju pw. Ducha Świętego, który istnieje od 1655 r. Projektował go - jak kościół w Świdnicy - wrocławski architekt Albrecht von Saebisch. Trójnawowe wnętrze w tradycyjnym układzie, o konstrukcji szkieletowej, otoczone jest czterema kondygnacjami drewnianych empor, lożami ewangelickiej szlachty i jaworskich cechów rzemieślniczych. Najstarszym elementem kościoła jest chrzcielnica. Na emporze zachodniej mieszczą się organy pochodzące z 1855 r. Wnętrze kościoła mieści 6 000 wiernych.

Każdego roku, od maja do września, organizowane są Jaworskie Koncerty Pokoju, propagujące muzykę polskich, czeskich i niemieckich kompozytorów w wykonaniu artystów z tych krajów. Ich wyjątkowy klimat gwarantuje unikatowe wnętrze Kościoła Pokoju. Niezwykłym wydarzeniem w Jaworze są też trzydniowe Międzynarodowe Targi Chleba, odbywające się w ostatni weekend sierpnia, podczas których można podziwiać wysoki kunszt piekarzy i cukierników z różnych krajów Europy.

Lipnica Murowana - gość II Forum

W roku 2003 na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO wpisano kościoły drewniane południowej Małopolski. Są one doskonałą ilustracją zróżnicowanych aspektów średniowiecznych tradycji budowlanych kościołów w kulturze kościoła rzymskokatolickiego. Wybudowane w technice szachulcowej, popularne we wschodniej i w północnej Europie od okresu średniowiecza kościoły sponsorowane były przez zamożne rodziny. Stały się one alternatywą dla budowli kamiennych wznoszonych w ośrodkach miejskich. Kościoły te zlokalizowane są w miejscowościach: Dębno Podhalańskie, Lipnica Murowana, Sękowa, Binarowa, Blizne i Haczów. Są to prawdziwe perły średniowiecznej architektury drewnianej. Z tych sześciu obiektów sakralnych przybliżony zostanie kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej, powiat Bochnia.

zdjecie

Lipnica Murowana - ta mała dzisiaj miejscowość zadziwia wielu przybywających turystów, pielgrzymów i gości swoim bogactwem historycznym, religijnym i przyrodniczym. Liczy zaledwie nieco ponad 600 mieszkańców, a jednak była miastem od XIV w. do 1933 r. Dodać trzeba, że choć najbardziej znana jest właściwie Lipnica Murowana, są jeszcze dwie: Lipnica Dolna i Lipnica Górna. W całości tworzą organizm wzajemnie się uzupełniający, dumny z przeszłości, ale na dziedzictwie tym budujący ambitnie przyszłość. Gotyckich, drewnianych kościołów na terenie Małopolski zachowało się kilkadziesiąt, lecz większość z nich uległa w ciągu wieków poważnym rekonstrukcjom, daleko idącym przekształceniom i rozbudowie. Do wyjątków należą te, które niezmienione trwają do dzisiaj. Tym właśnie wyróżnia się kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej, a właściwie w Lipnicy Dolnej.

Jak głosi legenda, na prawym brzegu rzeki Uszwicy, na miejscu gontyny pogańskiej w 1141 r. postawiono pierwszą w Lipnicy świątynię chrześcijańską. W XV w. wybudowano na jej miejscu nowy kościół, zachowując patrona św. Leonarda. Ponieważ życie religijne parafii Lipnica Murowana przeniesiono w dużej mierze do parafialnego kościoła św. Andrzeja Apostoła, kościół św. Leonarda, stojący na uboczu, stał się z czasem tylko kościołem cmentarnym. Nie było więc potrzeby jego powiększania czy innych zmian w jego architekturze. Kilkakrotnie go tylko odnawiano i konserwowano w wiekach XVI i XVII, w latach 1711, 1837, 1910, 1967, ale bez wprowadzania zmian. Dzięki temu budowla ta nabrała nieprzeciętnej wartości historycznej. Te działania przeprowadzone przez dobrych konserwatorów sztuki sprawiły, że świątynia stała się bezcenną perłą tej ziemi. Wnętrze kościoła zachwyca zabytkami średniowiecznego malarstwa i rzemiosła. Między innymi znajdowały się tu trzy ołtarze tryptykowe (ołtarz główny z początku XVI w. dedykowany św. Leonardowi, ołtarz boczny ze schyłku XV w. ze sceną adoracji Dzieciątka Jezus i trzeci z około 1530 r. dedykowany św. Mikołajowi), które zostały skradzione w 1992 r., po odzyskaniu zaś umieszczono je w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie, a dzisiaj są tu umieszczone tylko kopie. Na środku kościoła pod kamienną płytą jest grób Józefiny i Antoniego Ledóchowskich - rodziców błogosławionych Marii Teresy i Urszuli. W lipcu 1997 r. podczas wielkiej powodzi, która dokonała wielu zniszczeń na terenach Polski, bardzo ucierpiał także kościół św. Leonarda. Na szczęście ocalał, wymagał jednak gruntownego remontu, najpierw samej konstrukcji, potem cennego wyposażenia.

3 lipca 2003 r. kościół pw. św. Leonarda w Lipnicy Murowanej wraz z pięcioma innymi tego typu obiektami sakralnymi na terenie Małopolski wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO.

(...) piękna jest ta Lipnica, tu się czuje, że do nas mówią dawne wieki, że przemawia do nas przez te uliczki i kamienie, bogata historia ( ...) - ks. kard. St. Wyszyński, 16 maja 1976 r.

Władysław Rudak

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT