PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
2 (15)/2004
ISSN 1642-0853

U źródeł Strugi Toruńskiej

W sobotę 11 października 2003 r. 38-osobowa grupa krajoznawców z Oddziału Miejskiego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego im. Mariana Sydowa posiłkowana przez 8-osobowy zespół z Oddziału Wojskowego w Toruniu wzięła udział w wycieczce pn. "Do źródeł rzek". Uczestnicy wycieczki spotkali się o godz. 7.50 na pl. św. Katarzyny, skąd autokarem wyjechali w okolicę miejscowości Wieldządz. Celem wycieczki było odszukanie początku Strugi Toruńskiej przepływającej przez Toruń.

Wycieczkę pod nieobecność prezesa Oddziału Henryka Miłoszewskiego poprowadził instruktor krajoznawstwa regionu - Rajmund Czechowski. W samym Wieldządzu krajoznawcy obejrzeli dawny kościół ewangelicki z końca XIX w., w którym obecnie mieści się znana w regionie dyskoteka; dawny dwór z otaczającym go parkiem krajobrazowym ze wspaniałym okazem dębu, skupiskiem brzozy brodawkowej i robinii akacjowej oraz grodzisko wyżynne z zachowanym wałem i fosą, czynne w okresie XII-XIV w., lokowane na półwyspie wrzynającym się w jezioro Wieldządzkie.

zdjecie
zdjecie

Struga Toruńska wypływa z jeziora Wieldządzkiego położonego w odległości około 10 km na południowy-zachód od Radzynia Chełmińskiego. W przeszłości była nazywana Mokrą, a obecnie zamiennie nazywana jest Bachą. Struga Toruńska należy do zlewni wód Wisły, jej całkowita długość wynosi 51km. Struga zasila wodami jeziora: Płużnickie, Wieczno i Mlewieckie. Nad strugą zostało ulokowanych wiele miejscowości: Płużnica, Zajączkowo, Węgorzyn, Kiełbasin, Gostkowo, Lipniczki i Grębocin. W tej ostatniej miejscowości w XIII w. Krzyżacy dokonali rozdziału wód Strugi Toruńskiej, część kierując wykonanym przez siebie sztucznym kanałem do Torunia. Doprowadzona w ten sposób woda do miasta zasilała fosy. Druga część wód Strugi Toruńskiej płynęła swym pierwotnym korytem przez Bielawy, uchodząc pod Lubiczem do rzeki Drwęcy. Ta część obecnie znana jest pod nazwą Struga Lubicka, przedtem była zwana Wilczą Strugą, między innymi od zlokalizowanego na niej pod Lubiczem Wilczego Młyna - zniszczonego w czasie II wojny światowej. Od jazu w Grębocinie do Torunia struga pokonuje znaczną różnicę wysokości terenu około 45m. Prowadzi wody przez Rubinkowo i Mokre do stawu miejskiego o nazwie Kaszownik. W średniowieczu były tam dwa stawy - Górny i Dolny - nad którymi zlokalizowano miejski ośrodek przemysłowy kontrolowany do roku 1454 przez Krzyżaków. Był tam młyn kaszowy, który na początku XVI w. został przebudowany na młyn prochowy. Obok młyna kaszowego znajdowały się: młyn słodowy, kuźnie miedziowe i spiżu oraz młyny garbarskie. Największy rozkwit miejskiego zaplecza przemysłowego nad stawami przypadł w okresie XVII w. Na początku wieku XVIII oba stawy połączono i przystosowano do nowej - obronnej - funkcji, zamieniając na fosę forteczną. W latach sześćdziesiątych XX w. część Kaszownika zasypano, tworząc na terenie ogródki działkowe. Od ujścia Strugi Toruńskiej z Kaszownika jej koryto jest skanalizowane i przebiega pod toruńskimi ulicami. W rejonie ulicy Uniwersyteckiej struga rozgałęzia się w dwóch kierunkach. Jedno odgałęzienie prowadzi wzdłuż ulic Strumykowej i Przedzamcze na teren dawnego zamku krzyżackiego, uchodząc w okolicy bramy ulicą Wola Zamkowa. Na tym odcinku wody Strugi Toruńskiej napędzały młyny zamkowe. Drugie odgałęzienie strugi przecina aleję Solidarności, prowadzi pod kortami tenisowymi, dalej pod popularnymi Jordankami i wzdłuż alei Jana Pawła II dochodzi do Doliny Marzeń. Ta część była wcześniej wykorzystywana jako fosa twierdzy bastionowej oraz później jako część fortyfikacji pruskich. Uchodzi ona do Wisły przez tzw. zespół grodzy nr V i VI, którego zadaniem było spiętrzanie wody w fosie systemu kleszczowego fortyfikacji pruskich miasta.

zdjecie
zdjecie

Po przybyciu w rejon źródła oczom uczestników ukazał się prawie całkowicie pozbawiony wody rów odpływowy będący początkiem Strugi Toruńskiej. Tak niski stan wody w jeziorze spowodowany był stosunkowo upalnym latem i małymi opadami deszczu. Po upamiętnieniu faktu przybycia torunian przez wbicie tablicy informacyjnej w pobliżu źródła nastąpił mozolny odwrót utrwalony na naszych butach. W drodze powrotnej zahaczyliśmy o Ryńsk związany z Mikołajem z Ryńska - głównym przywódcą założonego w roku 1397 Towarzystwa Jaszczurczego. Towarzystwo broniło interesów rycerstwa chełmińskiego, a jednocześnie reprezentowało je przed Krzyżakami. Towarzystwo miało także ukryte cele wymierzone przeciwko Krzyżakom, co zauważalne było podczas bitwy grunwaldzkiej. W jednym z krytycznych momentów bitwy chorąży Ziemi Chełmińskiej, Mikołaj z Ryńska, opuścił chorągiew na znak poddania. Po bitwie, mimo uzyskanych immunitetów, ścigano członków Towarzystwa - Mikołaj otrzymał wówczas gościnę u biskupa kujawskiego Jana Kropidły w Ciechocinie nad Drwęcą. W roku 1411 pochwycono jednak byłego chorążego chełmińskiego i bez sądu ścięto w maju na rynku w Grudziądzu. W Ryńsku krajoznawcy obejrzeli przede wszystkim gotycki kościółek św. Wawrzyńca pochodzący z I połowy XIV w., kościół poewangelicki z końca XIX w., dwór z przełomu XVIII i XIX w. wraz z otaczającym go parkiem krajobrazowym i przepięknym cisem, który, jak głosi wieść, został posadzony na okoliczność założenia Towarzystwa Jaszczurczego, oraz grodzisko wyżynne o rodowodzie wczesnośredniowiecznym czynnym od IX do XV w. Tak duchowo nasyceni uczestnicy wycieczki krajoznawczej "Do źródeł rzek" powrócili do Torunia. W wycieczce uczestniczyła grupa 46. krajoznawców. Każdy z uczestników otrzymał pamiątkowy certyfikat potwierdzający udział w wyprawie do źródeł Strugi Toruńskiej.

zdjecie

Henryk Miłoszewski

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT