PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
2 (15)/2004
ISSN 1642-0853

Park Słowiński wyszedł w morze

Od wiosny 2004 r. nowe granice Słowińskiego Parku Narodowego na szerokości 32 km między Rowami a Łebą obejmują część Morza Bałtyckiego i sięgają 2 mile morskie od brzegu. To drugi polski park narodowy, który ma w swoich granicach część naszej przybrzeżnej strefy morskiej. Pierwszy taki "majątek morski" posiadł Woliński Park Narodowy, który od 1996 r. obejmuje część wód przybrzeżnych na wysokości od Międzyzdrojów do Świętouścia. I zapewne przez wiele lat nie przybędzie nam taki obszar morski, bo nie mamy trzeciego parku narodowego nad Bałtykiem.

Słowiński Park Narodowy powstał 1 stycznia 1967 r. dopiero po 21 latach starań, projektowania i badań cennych zasobów przyrodniczych. Projekt parku nabrał kształtu w 1946 r. podczas konferencji naukowej w Łebie. Planowano ochronę unikatowych wydm, jezior, lasów, torfowisk. Zabiegali o to przyrodnicy z Gdańska i z Poznania, a wśród nich botanik Adam Wodziczko, który prowadził badania i proponował powołanie Wielkopolskiego Parku Narodowego, oraz Władysław Szafer, badacz szaty roślinnej Polski. Obaj wiele lat byli członkami Państwowej Rady Ochrony Przyrody, wykształcili licznych następców, aktywnych obecnie przyrodników i ekologów.

zdjecie

W nowych granicach park ma 32,744 tys. ha, w tym część lądową 21,572 tys. ha, a ponad 11,1 tys. ha to przybrzeżne wody morskie. Do parku włączono 4,6 tys. ha lasów przejętych po zmianach organizacyjnych Lasów Państwowych. Pod ochroną ścisłą jest 5,6 tys. ha, w tym 2,5 tys. ha lasów. W części lądowej charakterystyczne są trzy rodzaje siedlisk - wydmowe, bagienne i wodne. W parku jest 15 rezerwatów przyrody, w tym 6 ptasich - łącznie ponad 8,7 tys. ha. Otulina parku ma ponad 30 tys. ha. Obecnie Słowiński Park Narodowy jest trzecim pod względem wielkości wśród naszych parków narodowych, po Biebrzańskim i Kampinoskim. Powiększenie powierzchni i szczegółowy przebieg nowych granic parku nastąpił dzięki Rozporządzeniu Rady Ministrów z 2 marca 2004 r. (Dz. U. 43, poz. 390 z 16 marca 2004 r.).

Osobliwy majątek narodowy chroniony w Słowińskim Parku Narodowym został powiększony między innymi o wspomnianą część morską, kompleksy leśne Karłowo, Rowokół i Żelazo po zlikwidowaniu Nadleśnictwa Smołdzino. Lasy te od 1969 r. były formalnie w zarządzie parku. Ochrona obszaru morskiego czyni zadość zaleceniom art. 15 Konwencji Helsińskiej II oraz Dyrektyw Siedliskowej i Ptasiej UE. Pod ochroną jest dno morza i część wód strefy przybrzeżnej, aby zapobiec inwestycjom, jakie były projektowane na tym obszarze. Jedna z firm niemieckich projektowała umiejscowienie w dnie morskim olbrzymiej farmy energetycznej, złożonej ze 150 elektrowni wiatrowych z wirnikami o dużej średnicy na 50-metrowych masztach. Zagrożone były siedliska i trasy przelotów wielu gatunków ptaków chronionych. Istniała też obawa o nadmierną ingerencję w dno morza, która musiałaby nastąpić podczas kotwiczenia masztów. Ochrona morskiej części wód przybrzeżnych wyklucza eksploatację dna morskiego, tj. udzielenie koncesji na wydobycie bursztynu lub żwiru dla budownictwa, zainstalowanie platform wydobywczych.

Słowiński Park Narodowy, jako jeden z niewielu tego rodzaju obszarów lądowo-morskich w Europie, obejmuje piaszczyste wędrujące wydmy sięgające do wysokości 50 m. Silne wiatry ciągle przenoszą piasek z zachodu na wschód, z czasem utworzyły się wysokie wydmy, a piaszczyste mierzeje odcięły morskie zatoki. Tak powstały przybrzeżne dość płytkie jeziora Gardno, Dołgie Małe i Wielkie oraz Łebsko. Zajmują one znaczną cześć parku - największe jest Łebsko (7,1 tys. ha, głębokość ponad 6 m), najpłytsze (1,7 m), a najmniejsze wśród nich jest Dołgie Małe (6,3 ha). Osobliwą właściwością tego parku jest siedem rzek spływających wprost do morza lub do jezior. Największa z nich Łupawa (prawie 99 km) wpada do jeziora Gardno, ale połączona jest kanałem z jeziorem Łebsko. Dłuższa jest Łeba (117 km), która przepływa przez kilka jezior poza parkiem, a w jego granicach przez Łebsko. Jest atrakcyjnym szlakiem kajakowym i wpada do morza opodal znanego kąpieliska w Łebie.

Wśród osobliwości Słowińskiego Parku Narodowego, oprócz jego nowej części morskiej, są sosnowe bażynowe bory bagienne (bażyna, krzewinka podobna do wrzosu z jadalnymi jagodami, porasta tereny bagienne nad morzem i w górach). W parku tworzą runo leśne i zajmują około 80 proc. jego powierzchni. Poza tym występują tu trzy rodzaje torfowisk w zagłębieniach terenu, jedne z najbardziej obfitych w kraju stanowiska maliny moroszki, wiele gatunków roślin na piaszczystych wydmach. Na nich utrzymuje się ponad pięćdziesiąt gatunków chronionych, wśród nich storczyki i najbardziej znany mikołajek nadmorski. W świecie zwierząt szczególnie cenne są ptaki - spośród prawie 260 gatunków występujących w parku 150 ma siedliska lęgowe i żerowiska. Są wśród nich drapieżne (zaledwie po kilka lub kilkanaście par) bielik, puchacz, błotniaki stawowy i łąkowy, orlik krzykliwy, derkacz, rycyk, bąk, sieweczka obrożna, żuraw, czarny dzięcioł i wiele gatunków kaczek, kormoran (około 250), mewy czarna, żółtonoga i srebrzysta (około 400 sztuk), która jest symbolem parku. Wśród ssaków liczne są jelenie i dziki.

Mimo postępującej ochrony obszaru parku za pomocą oczyszczalni ścieków, wody, między innymi rzeki Łeby i jeziora Łebsko, są zagrożone skażeniami, zarówno z terenów rolnych, jak i z miejskich, a także od strony morza. Zagrożenia komunalne to także zaśmiecanie, mimo starań dyrekcji parku o "skanalizowanie" ruchu turystycznego. Na szczęście przez park poprowadzono tylko ponad 140 km szlaków turystycznych i ścieżek edukacyjnych, które w niektórych dniach sezonu letniego przechodzi około 2 tys. osób, rocznie ponad 450 tys. zwiedzających. "Zaglądanie" do parku ułatwiają ustawione na brzegach jezior i w punktach widokowych wieże obserwacyjne, kładki i pomosty przy szlakach turystycznych. W kompleksie leśnym Rowokół na wzgórzu morenowym o wysokości 115 m n.p.m. z wieży obserwacyjnej jest najbardziej rozległy widok na park. Na Mierzei Łebskiej, w ścisłym rezerwacie wydmy sięgają 56 m n.p.m. Atrakcją dla turystów jest trasa wodna Łeba - Kluki na jeziorze Łebsko, do przebycia kajakiem lub łodzią z napędem elektrycznym. Swoistym zagrożeniem dla turystów na jeziorze są gwałtowne wiatry, a dla parku - tzw. cofki oraz silne falowanie morza w okresach jesiennych, zimowych i wiosennych sztormów. Powodują zalewanie części parku i tzw. abrazję, czyli niszczenie brzegów i mozolnie odtwarzanej roślinności, chroniącej piaszczyste wały i kopuły przed rozwiewaniem. Piasek słowińskich wydm może być przesuwany wiatrem 3-10 m rocznie.

zdjecie
zdjecie

Słowiński Park Narodowy jest jednym z 18. naszych parków, któremu minister środowiska na mocy nowej ustawy o ochronie przyrody przyznał prawo do pobierania opłat za wstęp. Dotyczy to obwodów ochronnych Rąbka, Smołdziński Las, jezioro Łebsko (specjalna trasa) i Kluki, gdzie znajduje się Muzeum Wsi Słowińskiej, ukazujące kulturę materialną i tradycje blisko związanej z przyrodą niewielkiej grupy rdzennej ludności - Słowińców. Jak w każdym parku opłaty nie obowiązują mieszkańców sąsiednich gmin - Łeba, Ustka, Główczyce, Wicko i Smołdzino. Park współpracuje z okolicznymi szkołami, liczne zajęcia służą edukacji przyrodniczej i przyjaznym stosunkom z mieszkańcami regionu. Park ma własne Muzeum Przyrodnicze w Smołdzinie i Pracownię Naukowo-Edukacyjną. Badania prowadzą pracownicy parku i naukowcy z wielu placówek badawczych, przede wszystkim licznych gatunków ptaków, nad zmianami w zbiorowiskach i siedliskach roślin, czystością wód i powietrza.

Wszystkie żywotne dla parku decyzje, z uwzględnieniem uwarunkowań społecznych i gospodarczych, m.in. plany ochrony i okresowe zadania ochronne, w tym dla ustanowionych w 2004 r. obszarów Natura 2000, dyrekcja parku ma obowiązek opracować na 20 lat. Powinny je zaopiniować rady pięciu wspomnianych gmin, a w przypadku terenów leśnych także z właściwego nadleśnictwa. Park - jak wiele innych - nie ma idealnych stosunków z lokalnymi społecznościami oraz tzw. mocnymi prominentnymi osobami, co niedawno wyrażane było ostrymi słowami prasowych polemik. Podobnie jak w kilku innych naszych parkach narodowych ("Ujście Warty", Biebrzański czy Narwiański) nadmorskie tereny chronione w Słowińskim Parku Narodowym są szczególnie atrakcyjne dla turystyki przyrodniczej. Jedną z jej "dyscyplin" jest obserwowanie ptaków w okresach dla nich bezpiecznych w porozumieniu z parkiem, wycieczki i lekcje tematyczne prowadzone przez jego pracowników dydaktycznych.

Słowiński Park Narodowy jako jeden z pierwszych w Polsce - jednocześnie z parkami narodowymi Białowieskim i Babiogórskim - w 1977 r. został uznany za Rezerwat Biosfery. Według klasyfikacji międzynarodowej są to obszary między innymi nadmorskie, służące ochronie przyrody, krajobrazu naturalnego i kulturowego, reprezentujące najważniejsze ekosystemy kontynentalne, regionalne i krajowe, służące badaniom naukowym. W Polsce jest 9 takich rezerwatów. Polski Komitet "Człowiek i Biosfera" zachęca władze lokalne innych regionów kraju do wnioskowania o uznanie za rezerwaty biosfery. Do przyznania takiego statusu kandydują między innymi: Bory Tucholskie, gdzie w 1996 r. utworzono park narodowy, Bagna Biebrzańskie (park narodowy od 1993 r.), dorzecze Narwi (park narodowy od 1996 r.), Park Narodowy "Ujście Warty" (istniejący od 2000 r.) oraz Wigierski Park Narodowy, który powstał w 1989 r. Słowiński Park Narodowy od 1995 r. obejmuje też Konwencja z Ramsar o ochronie terenów wodnych i błotnych o znaczeniu międzynarodowym, jako ważne siedlisko ptactwa wodnego, jedno z najcenniejszych ostoi ptaków o randze europejskiej.

Wśród 156 obszarów europejskiej sieci Natura 2000 jest cały Słowiński Park Narodowy, a pod nadzorem parku są 3 spośród 72 obszarów specjalnej ochrony ptaków (OSO według Dyrektywy Ptasiej): Ostoja Słowińska (19,3 tys. ha), Ławica Słupska (prawie 76,7 tys. ha) i Przybrzeżne Wody Bałtyku (211,7 tys. ha). Słowińskie Błoto jest jedynym ze 184 specjalnych obszarów ochrony siedlisk (SOO według Dyrektywy Siedliskowej). Nowy plan ochrony parku będzie uwzględniał ochronę przybrzeżnej części morza przed ewentualnymi rozlewniami produktów ropopochodnych, eksploatacja dna, oryginalnej strefy mierzei oraz różnorodności biologicznej. Słowiński Park Narodowy współpracuje ze Stacją Morską Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego w Helu pod kierunkiem dra Krzysztofa Skóry.

Od ośmiu lat realizowany jest projekt reintrodukcji foki szarej i odtworzenia historycznych ostoi tych ssaków w polskiej części Bałtyku. Jednym z takich obszarów mogą być płycizny i plaże w granicach Słowińskiego Parku Narodowego. Odłowione przypadkiem przez rybaków, znalezione na brzegu oraz wyhodowane w SM w Helu foki są od 1996 r. obrączkowane i uwalniane. Ostatnio w czerwcu 2004 r. do morza z plaży w Czołpinie wróciły trzy samice i jeden samiec, zaopatrzone w urządzenia do śledzenia tras ich wędrówek (mikronadajniki i przekaźniki satelitarne).

Powiększenie Słowińskiego Parku Narodowego o strefę morską zapewne przyspieszy realizację - wspólnie z Urzędem Morskim w Słupsku - projektu utworzenia Muzeum Latarnictwa i Ochrony Wartości Przyrodniczo-Kulturowych Wybrzeża Słowińskiego. Park ma na swoim terenie zabytkową "Osadę Latarników", gdzie przedstawiona będzie historia latarnictwa i ratownictwa morskiego na Wybrzeżu Słowińskim. Pracownia Naukowo-Edukacyjna Słowińskiego Parku Narodowego zamierza powiększyć możliwości swego działania. Niezależnie od Muzeum Wsi Słowińskiej w Klukach i Muzeum Przyrodniczego w Smołdzinie oraz ścieżek przyrodniczych w parku, z pomocą Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni w Muzeum Latarnictwa powstanie ekspozycja przyrodnicza, ukazująca florę i faunę parku i morza.

zdjecie

Strefa morska Słowińskiego Parku Narodowego jest jedną z 62. stref zgodnych z zaleceniem art. 15 Konwencji Helsińskiej z 1992 r. o ochronie przyrody i różnorodności biologicznej oraz deklaracją rządów państw bałtyckich z 1990 r. w sprawie tworzenia morskich obszarów ochronnych. Jedno z zaleceń (z marca 1994 r.) dotyczy "Systemu Przybrzeżnych i Morskich Obszarów Chronionych Morza Bałtyckiego"(BSPA). Są one wyznaczane w celu zachowania unikatowych ekosystemów, biotopów i gatunków o wielkiej wartości przyrodniczej w obliczu postępującej degradacji środowiska, wywołanej działalnością człowieka. Część morska Słowińskiego Parku Narodowego spełnia to zalecenie, służy zrównoważonemu użytkowaniu zasobów przyrodniczych i jest reprezentatywna dla tej części Morza Bałtyckiego.

Pas wód morskich w granicach parku objęty jest ochroną czynną. Stan prawny parku uległ ostatnio zmianie po wejściu w życie ustawy o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 r., ale główne cele jego ochrony nie uległy zmianie. Doszły nowe, w związku z objęciem przez Słowiński Park Narodowy nadzoru nad obszarami europejskiego systemu Natura 2000. Obszar parku monitoruje - w systemie krajowym - Zakład Ekologii Wód w Instytucie Ochrony Środowiska.

Tomasz Kowalik

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT