PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
2 (15)/2004
ISSN 1642-0853

Na Kalwarię Zebrzydowską

Specjaliści, architekci i znawcy naturalnego krajobrazu podkreślają, że Kalwaria Zebrzydowska wyróżnia się wśród licznych sanktuariów kalwaryjskich w Polsce i w innych krajach europejskich. Jednym z takich walorów jest połączenie dzieł natury z kompleksem dzieł sztuki skomponowanym przez człowieka.

Dwa polskie obiekty o wybitnych walorach przyrodniczych są wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego UNESCO - Puszcza Białowieska w 1979 r., a w 1999 r. kultowo-krajobrazowy i przyrodniczy zespół Kalwarii Zebrzydowskiej (województwo małopolskie), pomiędzy sławnymi z urodzenia przyszłego papieża Wadowicami i Skawiną. Na międzynarodowej liście znajduje się już dwanaście polskich obiektów, ale tylko dwa z nich - z powodu wybitnych walorów historycznych, artystycznych i naturalnych. Jest to zabytkowy zespół złożony z kościoła i klasztoru Bernardynów z XVII w. oraz 42 kaplic kalwaryjskich, zbudowany na malowniczych wzgórzach pokrytych obfitą i różnorodną szatą roślinną.

Początkiem kalwaryjskiego miasteczka była lokowana w tym miejscu wieś Zebrzydów. W 1600 r. pierwszy w Polsce kultowy zespół budowli, zwanych kalwarią na pamiątkę męczeństwa Jezusa, powstawał z fundacji krakowskiego wojewody - Mikołaja Zebrzydowskiego, górując nad wspomnianym Zebrzydowem. Po 115 latach trzeba było wiele wysiłku mieszkańców i następców fundatora, aby odbudować miejscowość zniszczoną w gwałtownym pożarze. Kolejna lokacja już Nowego Zebrzydowa nastąpiła z woli i dzięki wsparciu możnego Jana Zebrzydowskiego, a prężnie rozwijające się miasteczko, zarazem znaczący w regionie małopolskim ośrodek rzemiosła, nazywano Kalwarią Zebrzydowską.

Budowle o przeznaczeniu sakralnym, pątniczym i kultowym zaczęto wznosić, a z czasem nazywać "Polską Jerozolimą", ponieważ wzorem do ich rozplanowania przez Mikołaja Zebrzydowskiego był znany w XVI w. plan Jerozolimy autorstwa holenderskiego architekta Christiana Adrichoma. Prawie czterystuletnie tradycje kultowe i kalwaryjskie zapoczątkowała "osobista pustelnia kontemplacyjna" dla samego Zebrzydowskiego. Kolejne budowle powstawały według wskazań włoskiego architekta Jana Marii Bernardoniego i holendrskiego budowniczego Paula Baudartha. Znany dziś jako najważniejsza budowla w tym zespole kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Anielskiej, od 1979 r. z nadania papieża Jana Pawła II jest bazyliką mniejszą. Do najcenniejszych elementów wyposażenia jego wnętrza - dzięki darowiźnie samego Mikołaja Zebrzydowskiego - należą krucyfiks z 1600 r. w ołtarzu głównym oraz srebrna figura patronki świątyni przywieziona jeszcze w 1590 r. z Loreto (środkowe Włochy) przez bogobojnego fundatora.

Do osobliwych dzieł sztuki sakralnej należą polichromie wykonane przez Kazimierza Tetmajera, ozdabiające budynki klasztorne. Do dziś tylko w starych dokumentach są wzmianki o XVIII-wiecznym pałacu Czartoryskich - od XVII w. następców Zebrzydowskich - który uległ całkowitemu zniszczeniu w XIX w. Kalwaria składa się z kościoła Grobu Matki Boskiej oraz 42. kaplic pątniczych na drogach kalwaryjskich, a 14 z nich odtwarza jerozolimską drogę krzyżową. Na tej trasie odbywają się w ostatnich dniach Wielkiego Tygodnia tradycyjne inscenizacje-misteria Męki Pańskiej, przyciągające wielotysięczne rzesze wiernych.

Drogi i aleje kalwaryjskie są także ciekawym zbiorem cennych starych drzew i roślin chronionych, które najlepiej rozpoznawać wiosną i latem. Są wśród nich stare jodły, świerki, buki, jawory, lipy, graby, klony, modrzewie i kasztanowce. Na terenie sanktuarium kalwaryjskiego stwierdzono występowanie ponad 640 gatunków roślin, ważnych wśród zbiorowisk górskich roślin tej części Beskidu Makowskiego. Jest wśród nich 7 gatunków ściśle chronionych, jak: barwinek pospolity, bluszcz pospolity, dziewięćsił bezłodygowy, gółka ostrogowa, obuwik pospolity, skrzyp olbrzymi i wawrzynek wilczełyko, oraz 8 gatunków chronionych częściowo. Na kalwaryjskich wzgórzach rosną pomnikowe drzewa - w grupach i okazy pojedyncze: lipy, dęby, buki, w wieku około 200-250 lat. Ochronie mają być poddane także wychodnie skalne - granitu opodal jednej z kaplic i fliszu karpackiego nad małym potokiem, w pobliżu zabytkowego kościoła. Osobliwe zbiorowisko skrzypu olbrzymiego oraz roślinności bagiennej i łąkowej w pobliżu Kaplicy Piłata we wsi Bugaj ma być uznane za użytek ekologiczny.

Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Kalwaria Zebrzydowska obejmuje nie tylko teren sanktuarium, gdzie najcenniejsze są zachowane w stanie naturalnym bogate siedliska i zbiorowiska leśne, zespoły roślin zielnych, wąwozy, jary i wzgórza. W małej sąsiedniej miejscowości Brody znajduje się 250-letni zabytkowy park podworski, a także w Bugaju i w Zakrzowie jest wiele elementów przyrodniczych zasługujących na objęcie ochroną w zespole zebrzydowskim. Zespół zabytkowych budowli, wraz z przyrodniczym otoczeniem na stokach góry Żar, nazywany jest Parkiem Pielgrzymkowym. Jego fundatorem i twórcą w miejscu dawnego zamku w latach 1600-1617 był również wrażliwy na piękno natury Mikołaj Zebrzydowski, marszałek wielki koronny.

Specjaliści, architekci i znawcy naturalnego krajobrazu podkreślają, że Kalwaria Zebrzydowska wyróżnia się wśród licznych sanktuariów kalwaryjskich w Polsce i w innych krajach europejskich. Jednym z takich walorów jest połączenie dzieł natury z kompleksem dzieł sztuki skomponowanym przez człowieka. Są to barokowe budowle umieszczone w bujnym naturalnym otoczeniu na przestrzeni 7-kilometrowej drogi pielgrzymkowej, nawiązującej do ostatniej drogi Chrystusa. Tradycja uformowała jedną z najważniejszych funkcji tego terenu - odtwarzania Drogi Krzyżowej - w bogatych inscenizowanych formach, z wielotysięcznym udziałem pielgrzymów. Taka funkcja staje się niejako obiektywnym zagrożeniem przez licznie odwiedzających dla naturalnych cech (tzw. antropopresja) Parku Pielgrzymkowego jako obiektu o wybitnych walorach przyrodniczych. Ponadto pojawiają się projekty, aby teren tak licznie odwiedzany - jak wiele popularnych szlaków turystycznych -na przykład w wielu naszych górskich parkach narodowych, chronić przed "rozdeptaniem". Projektowano "ratować kalwarię", wykładając drogi i ścieżki asfaltem i typową do przesytu kostką chodnikową, a nawet dopuszczenie ruchu samochodowego.

Uznanie zespołu kultowo-krajobrazowego za obiekt godny wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego UNESCO sprawia, że oczywiste jest chronienie nie tylko zabudowań, klasztoru, kościoła, kaplic i innych budowli kalwaryjskich, ale także ich naturalnego otoczenia przyrodniczego i krajobrazu. Obiekty wpisane na tę listę są ze swej istoty w trudnym położeniu. Konieczne jest pogodzenie funkcji i wartości obiektu zabytkowego, którym jest góra Żar (350-400 m n.p.m.), z jej wyposażeniem naturalnym oraz elementami wyposażenia sakralnego. Zaspokaja potrzeby emocjonalne tysięcy pielgrzymów, pełni jednocześnie funkcję mistyczną, sakralną i kultową. Oczywiste jest, ze Kalwaria Zebrzydowska nie może stać się z powodu wpisania na listę UNESCO osobliwym rezerwatem i nie może być ograniczania jej udostępniania dla pielgrzymów corocznie masowo odwiedzających to miejsce. Wypada zauważyć, że większość z nich nie ma na celu kontemplowania walorów naturalnych tego miejsca, ani tym bardziej ograniczania się w korzystaniu z niego z powodu znanych najczęściej specjalistom rezerwatowych wartości, pomników rzadkiej i chronionej przyrody.

Kalwaria Zebrzydowska w dzisiejszym kształcie, z nadanym jej tytułem obiektu Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego, jest od dawna wartościowym obiektem na szlakach turystycznych. Te szlaki turystyki pielgrzymkowej, sanktuaria, zespoły klasztorne czy właśnie kalwarie, są punktami węzłowymi docenianymi przez organizatorów turystyki krajowej i międzynarodowej. Turystyka łącząca elementy kultu religijnego z podziwianiem zabytków budownictwa sakralnego oraz otaczającymi te obiekty elementami naturalnymi jest jednym z "silników napędowych" turystyki krajowej, międzynarodowej, a nawet międzykontynentalnej. Kalwaria Zebrzydowska od lat znana w Polsce, również dla przybyszy z zagranicy jest punktem docelowym lub jednym z wielu pośrednich na trasie wędrówki po naszym kraju.

Umieszczenie tego zabytku na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO sytuuje zespół zebrzydowski obok znakomitych miejsc w Małopolsce - także wpisanych na tę listę obiektów - jak: Kraków, Kopalnia Soli w Wieliczce, obóz koncentracyjny w Oświęcimiu-Brzezince. Tytuł przyznany Kalwarii Zebrzydowskiej jest także walorem promocyjnym jej osobliwości przyrodniczej, otaczającej bujnym runem miejsca kultowe. Zespół ten należy do wybitnych osobliwości na terenie atrakcyjnego z wielu innych powodów Beskidu Makowskiego, jest jednym z najbardziej atrakcyjnych zabytków i miejscowości w małopolskim zbiorze, obok tak wybitnych obiektów, jak: Kraków, Ojców i Ojcowski Park Narodowy, Stary Sącz, Dębno Podhalańskie, Zakopane, oraz parki narodowe - tatrzański, pieniński, gorczański, babiogórski, znane uzdrowiska, jak na przykład Krynica czy Szczawnica.

Kalwaryjskie sanktuarium jest jednym z wielu punktów węzłowych krajowej i międzynarodowej turystyki. Jej nasilenie związane jest także z Wadowicami, miejscem miejsca urodzenia Karola Wojtyły. Znane są epizody początków turystycznych wędrówek po tych okolicach przyszłego kardynała i papieża nie tylko w czasach gimnazjalnych. Zebrzydowskie tradycje pielgrzymowania do celów kultowych w tych stronach liczą sobie co najmniej 350 lat. Wiele też wskazuje na to, że w najbliższym czasie będzie to miejsce skupiające zainteresowanie wielu turystów i krajoznawców.

Tomasz Kowalik

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT