PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
1 (14)/2004
ISSN 1642-0853
Ciebie jedną kocham cudowna rodzinna ziemio.
Bądź błogosławiona stworzona dla nas,
Abyś wspierała dusz naszych słabość,
Abyś powiększała uczuć małość, piękna, dobra,
Umiłowana karmicielko ziemio...

Stefan Żeromski

Moja mała ojczyzna - Świętokrzyskie


Na mapie Polski województwo świętokrzyskie to obszar obejmujący zaledwie 11 672 km kw., co stanowi około 3,7% powierzchni naszego kraju i stawia nas na 15. miejscu pod względem wielkości powierzchni. Ziemię świętokrzyską zamieszkuje 1 328 000, co stanowi 3,4% ogólnej liczby ludności kraju. Choć wymienione dane nie są imponujące, to region ten o najstarszych tradycjach przemysłowych w Polsce, z ciekawą przyrodą, wielką różnorodnością formacji geologicznych zasługuje na zaliczenie go do najciekawszych regionów w kraju. O popularności ziemi świętokrzyskiej decydowało i decyduje kilka czynników. Po pierwsze - położona w centrum ziem polskich jest stosunkowo dostępna pod względem komunikacyjnym. Po drugie - skupia w sobie różnorodne elementy osobliwości przyrodniczych, tradycji historycznych, śladów działalności materialnej i duchowej całych pokoleń. Są to idealne tereny do uprawiania turystyki kwalifikowanej i edukacyjnej. Już w średniowieczu Góry Świętokrzyskie budziły zainteresowanie, tym bardziej że ich niedostępność i tajemniczość była dobrym tematem do tworzenia legend i mitów.


Wąchock - klasztor oo. Cysternów

Bałtów - Allozaur

To tu właśnie zaczynała Wąchock - klasztor oo. Cystersów się kamienna i żelazna historia ziem polskich, tu napisano słynne Kazania świętokrzyskie, tu cystersi zakładali swoje pierwsze klasztory, a królowie pielgrzymowali do sanktuarium na Świętym Krzyżu.Walory przyrodniczo-krajoznawcze ziemi świętokrzyskiej stawiają ją w rzędzie najbardziej atrakcyjnych regionów Polski. Jest ona bez wątpienia skarbnicą bezcennych pamiątek historycznych, archeologicznych, geologicznych, krajoznawczych, przyrodniczych, kulturowych - prawiecznych zabytków naszej sztuki i architektury, żywą księgą, z której umiejętny i świadomy badacz wyczytać może wielkość i potęgę minionych wieków. To tu na ziemi świętokrzyskiej przetrwały dowody z okresu dolnojurajskiego w postaci dobrze zachowanych tropów dinozaurów, które wędrując korytem wysychającej rzeki, pozostawiły wyjątkowo czytelne ślady (tropy). Można je oglądać w pawilonie na terenie rezerwatu przyrody nieożywionej Gagaty Sołtykowskie, gmina Stąporków. Na tej ziemi przetrwały do czasów współczesnych dowody sprzed 5 000 lat - w Krzemionkach Opatowskich człowiek z okresu neolitu pozostawił po sobie wspaniale zachowane kopalnie krzemienia pasiastego, narzędzia i prymitywne wyroby, siekierki krzemienne czy groty do strzał i broni kłutej. Dziś świetnie zachowane ślady dokumentują niemal całą ówczesną technologię, od wydobycia krzemienia poprzez obróbkę do wyrobów gotowych. Dzięki pozostawionym podziemnym korytarzom, szybom, chodnikom, resztą zachowanych narzędzi wykonanych z poroży i kości zwierząt niegdyś tu żyjących możemy wyobrazić sobie dzisiaj, jak człowiek wówczas ujarzmiał przyrodę. Owe materialne dokumenty pozwalają nam dzisiaj uświadomić sobie, że kiedy człowiek wydobywał i przetwarzał w przedmioty użytkowe krzemień w Krzemionkach Opatowskich - w dalekim Egipcie rozpoczynano budowę imponujących piramid.


Samsonów - ruiny huty Józefa

Na ziemi świętokrzyskiej do czasów współczesnych pozostało nam wiele cennych zabytków, świadczących o wysokim poziomie kultury technicznej mieszkańców żyjących na tych terenach.To tu na przełomie nowej i starej ery istniał ośrodek produkcji żelaza, nazywany dziś Starożytnym Okręgiem Przemysłowym. W okresie od 11 tys. do 4 tys. lat przed naszą erą istniała najstarsza znana kopalnia odkrywkowa hematytu (70% Fe) na terenie wsi Łyżwy i Grzybowej Góry pod Skarżyskiem-Kamienną w rezerwacie archeologicznym "Rydno". Ruda hematytu poza wytopem używana była jako surowiec do uzyskiwania bardzo poszukiwanego barwnika do malowania ciała na czerwono (tzw. krwica), używanego już przez człowieka neandertalskiego. Ślady poszukiwania rudy znaleziono w jaskini "Raj". Od czasów Stanisława Staszica wiedziano, że w rejonie Gór Świętokrzyskich znajdują się ślady starożytnego hutnictwa.

Prowadząc prace archeologiczne w okolicach Nowej Słupi, badając pozostałości po dawnych piecach, zwanych dymarkami, badając żużel zalegający na okolicznych polach, opracowano hipotezę naukowo-badawczą potwierdzającą istnienie w okresie przed naszą erą potężnego ośrodka hutniczego, największego w środkowej Europie. Wcześniej w nauce problem ten nie istniał. W słownictwie archeologicznym nie były znane takie pojęcia, jak: piece dymarskie czy kloc żużla. To wyjątkowe znalezisko, mające znaczenie światowe, jest zasługą wielu znakomitych ludzi nauki, specjalistów reprezentujących różne instytucje i placówki naukowo-badawcze. Na ziemi świętokrzyskiej w ponad 150 miejscowościach zachowały się trwałe pamiątki po Staropolskim Okręgu Przemysłowym. Możemy podziwiać ruiny huty Józefa w Samsonowie czy mury oporowe w Bobrzy, ruiny Walcowni Drobnej w Nietulisku czy Muzeum Techniki w Sielpi Wielkiej. Zachowane zabytki techniki są dokumentami myśli inżynierskiej, dokumentami uporczywej, pełnej ogromnych wysiłków walki człowieka o opanowanie przyrody. Reprezentują więc jedną z najbardziej zaszczytnych dziedzin działalności ludzkiej .Ta szczególna ranga zabytków techniki powoduje, że powinny być spopularyzowane i udostępnione szerokim rzeszom turystów krajowych i zagranicznych, dając możliwość poznania naszych tradycji technicznych od czasów neolitu do współczesności. W obecnym uprzemysłowionym świecie, pełnym urządzeń elektronicznych nasze zabytki techniki stają się prawdziwą atrakcją na skalę europejską, a nawet światową.


Sandomierz - ratusz z XV w.

Sandomierz - widok od strony Wisły

Innym skarbem ziemi świętokrzyskiej jest niewątpliwie przyroda, która nie jest należycie wykorzystywana dla potrzeb turystyki edukacyjnej. Obserwując wzrastające z roku na rok zapotrzebowanie właśnie na turystykę edukacyjną, szkoły w przyrodzie, zielone szkoły chcemy serdecznie zaprosić do korzystania z zasobów i piękna przyrody ziemi świętokrzyskiej. Mamy na terenie województwa świętokrzyskiego jeden z 23 parków narodowych, położony na terenie głównego pasma Gór Świętokrzyskich - najstarszego masywu górskiego w Polsce. Świętokrzyski Park Narodowy został utworzony 1 kwietnia 1950 r.i ma powierzchnię 7 624 48 ha. Obejmuje swoim obszarem najwyższą część Gór Świętokrzyskich, najstarszych gór fałdowych w Europie, zbudowanych z kwarcytów kambryjskich, których wiek określa się na 550 mln lat, ze słynnymi gołoborzami.


Sandomierz - wąwóz królowej Jadwigi

Ponadto posiadamy, według stanu na koniec 2002 r., 68 rezerwatów Sandomierz - widok od strony Wisły przyrody, w tym: 24 to rezerwaty leśne, 10 - stepowe, 7 - florystyczne, 2 - torfowiskowe, 21 - przyrody nieożywionej, po jednym - słonoroślowy, ornitologiczny i krajobrazowy. Mamy 9 parków krajobrazowych, w tym 5 to parki krajobrazowe Gór Świętokrzyskich, spełniające funkcję buforową w stosunku do Świętokrzyskiego Parku Narodowego w celu zabezpieczenia go przed nasilającą się antropopresją. Na Ponidziu mamy trzy parki krajobrazowe ze stanowiskami unikatowej roślinności ciepłolubnej (kserotermicznej), dziewiąty park krajobrazowy zaś położony jest po zachodniej stronie województwa. Wszystkie parki krajobrazowe nadzorowane są przez Zarząd Świętokrzyskich i Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych z siedzibą w Kielcach. Oprócz parków krajobrazowych mamy, 10 obszarów chronionego krajobrazu, 664 pomniki przyrody ożywionej i nieożywionej, 7 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych, 65 użytków ekologicznych i 10 stanowisk dokumentacyjnych.


Bartków - legendarny Dąb "Bartek"

To ogromny naturalny poligon edukacyjny dla szkół i uczelni. Wśród pomników przyrody króluje niewątpliwie dąb "Bartek", jeden z najbardziej znanych pomników przyrody nie tylko na naszym terenie, ale również w Polsce. Aż trudno uwierzyć, że województwo świętokrzyskie jako jedyne w kraju ma 66,63% powierzchni objętej ochroną. Każdy, kto odważył się przyjechać na ziemię świętokrzyską, jest zauroczony nie tylko przyrodą, ale również historią, architekturą, archeologią, miejscami pamięci narodowej. Poznanie środowiska przyrodniczego w miejscu zamieszkania, regionu, w którym żyjemy, staje się wyznacznikiem nadchodzących czasów. Ukazywanie wzajemnych powiązań poszczególnych elementów środowiska, które uwzględniają działalność człowieka i jego wpływ na dokonujące się zmiany w środowisku przyrodniczym, w środowisku naturalnym człowieka, to najważniejszy etap edukacji ekologicznej we współczesnym, nowoczesnym świecie.

Kielce, stolica województwa świętokrzyskiego, są największym miastem północnej Małopolski i Staropolskiego Okręgu Przemysłowego - regionu o najstarszych tradycjach przemysłowych w Polsce. Kielce leżą w Górach Świętokrzyskich, na zachodnim krańcu Doliny Kielecko-Łagowskiej. W granicach miasta mieszczą się pasma Gór Świętokrzyskich: Kadzielniańskie z trzema rezerwatami, Dymińskie, Posłowickie oraz zachodnia część Grzbietu Szydłówkowskiego. Na północ miasto sięga zalesionych Wzgórz Tumlińskich, od południowego zachodu dochodzi do Pasma Zgórskiego. Przez Kielce płynie rzeczka Silnica związana z barwną legendą o naszym mieście. Z racji swojego położenia wśród malowniczych wzniesień, znacznej różnicy poziomów (263-406 m n.p.m.), pod względem krajobrazowym należą do najładniej położonych miast wojewódzkich w kraju, na co ma dodatkowy wpływ duża ilość zieleni i unikatowe rezerwaty przyrody o ogromnym znaczeniu dla nauki. Kielce to jedyne w Europie, a nawet na świecie, miasto, posiadające w swoich granicach tak wielką różnorodność formacji geologicznych. Historia miasta to ponad dziewięć wieków istnienia grodu nad Silnicą.


Kielce - pałac biskupów krakowskich

Kielce to, między innymi, siedziba pierwszej wyższej uczelni technicznej w Polsce, a siódmej w Europie, założonej z inicjatywy Stanisława Staszica w roku 1816 w północnym skrzydle zespołu pałacowego biskupów krakowskich, zwanej wówczas Szkołą Akademiczno-Górniczą.Dziśz siedzibą w Krakowie o nazwie Akademia Górniczo-Hutnicza.

Po zachodniej stronie Wzgórza Zamkowego znajduje się okazały pałac biskupów krakowskich wybudowany w latach 1637-1641 z fundacji biskupa Jakuba Zadzika według Bartków - legendarny projektu Jana Trevano i budowniczego Tomasza Poncino. Dziś wiadomo, że jest to najlepiej zachowany obiekt architektoniczny w Polsce z czasów Wazów (78% oryginału).

Kielce to miasto rezerwatów, których aktualnie na terenie miasta jest pięć, w tym cztery to rezerwaty skalno-geologiczne przyrody nieożywionej, istne laboratoria dla geologów z ciekawostkami na skalę światową (np. rezerwat Kadzielnia "Skałka Geologów" to skamieniała rafa koralowa z licznymi skamieniałościami ryb pancernych i ryb dwudysznych). Na światowej konferencji naukowej w Paryżu w roku 1975, opierając się na dokumentach przedstawionych przez prof. Włodzimierza Sedlaka, naukowcy tam zgromadzeni nazwali Kielce i najbliższeą okolicę najwiekszym muzeum geologii pod gołym niebem.

Ponadto Kielce to przyjazne miasto dla turystyki nie tylko kwalifikowanej, ale i edukacyjnej, rekreacyjnej i masowej - bez względu na porę roku. Z roku na rok Kielce zyskują na atrakcyjności i są wspaniałą bazą wypadową dla turystów. Miłośnicy sportów zimowych korzystać mogą z wyciągów i tras zjazdowych (stoki gór Telegraf i Pierścienica), Są tu wspaniałe warunki do uprawiania turystyki narciarskiej, narciarstwa śladowego. Ziemia świętokrzyska to bez wątpienia skarbnica bezcennych pamiątek historycznych i związanych z nimi miejscowości takich, jak: Sandomierz, Wiślica, Jędrzejów, Wąchock, Opatów, Pińczów, Ujazd, Szydłów, Tarczek, Świętomarz, Św. Krzyż, Św. Katarzyna, Chęciny, Bodzentyn, Koprzywnica, Busko-Zdrój, Końskie, Sielpia Wielka, Małogoszcz, Nagłowice; archeologicznych ze śladami dinozaurów, śladami prehistorycznego górnictwa, geologicznych z unikatowymi odmianami wapieni, zwanymi marmurami kieleckimi, przyrodniczych z unikatową roślinnością ciepłolubną i gatunkami roślin nigdzie indziej nie występującymi (groszek pannoński, storczyk purpurowy, dyptam jesionolistny "gorejący krzew Mojżesza"), kulturą materialną - prawiecznymi zabytkami techniki.


Ujazd - ruiny zamku Krzyżotpór

Z regionem świętokrzyskim związanych było wielu sławnych ludzi - Mikołaj Rej, Jan Łaski, Stefan Czarniecki, Piotr Ściegienny, Adolf Dygasiński, Wespazjan Kochowski, Stefan Żeromski, Stanisław Konarski, Hugo Kołłątaj, Stanisław Staszic, Walery Przyborowski, Marian Raciborski, Aleksander Janowski, Gustaw Herling-Grudziński, Witold Gombrowicz, Henryk Sienkiewicz, Włodzimierz Sedlak i wielu innych.

Nagromadziła ta ziemia wiele pamiątek i śladów przeszłości, jest przebogata pod względem fizjograficznym. Ukazuje chętnie swe wartości i piękno tym wszystkim, którzy chcą wędrować jej szlakami, których mamy 1 192 km. Znakowane szlaki turystyczne prowadzą po najpiękniejszych i najciekawszych zakątkach tej "urocznej" krainy, wzbogacając wiedzę wędrujących. W zależności od zainteresowań możemy wybrać trasę po starych Kielcach (ciekawy szlak miejski) albo "Śladami polskich królów", "Ateny polskie i perły architektury renesansowej", "Zabytki Staropolskiego Okręgu Przemysłowego i miejsca walk powstańczych", "Szlakiem kultury polskiej - cystersi, Mikołaj Rej, Henryk Sienkiewicz", "Wycieczki polonistyczne", "Wycieczki przyrodnicze", "Wycieczki geograficzne". Dla zwiedzających przygotowane są przewodnki oraz mapy do nabycia w sieci handlowej i w punktach informacji turystycznej. Wreszcie ziemia świętokrzyska to także wymarzone miejsce do uprawiania turystyki od kwalifikowanej do rekreacyjnej.

Czy może mówić, że zna Polskę ten, co tu jeszcze nie był?

Tekst i zdjęcia Jerzy Kapuściński

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT