PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
1 (14)/2004
ISSN 1642-0853

Potok Strzyża



U źródeł rzeki Potoku Strzyża

W różnych opracowaniach otrzymuje nazwę: Brętowski Potok, Brętowska Struga, Bystrzec, Srebrny. Jednak prawidłową, historyczną nazwą jest Potok Strzyża - będący lewym dopływem Martwej Wisły z dopływami: lewostronny - Potok Matarnicki, i prawostronne potoki - Jasień, Jaśkowy Królewski i kilka innych mniejszych, nie posiadających nazw własnych.

Strzyża ma kilka źródeł - przyjmuję w opisie to najwyraźniejsze i najbardziej odległe od ujścia; źródło znajduje się na południowo-zachodnim skraju Gdańska na terenie osiedla Kokoszki, w rejonie skrzyżowania ulicy Budowlanych z ulicą Nowatorów, a ściślej - między ulicą Nowatorów i peryferyjnym odcinkiem ulicy Banińskiej, na osi ulicy Dojazdowej, którą obecnie w całości, obustronnie zajmuje duży zakład przemysłowo-handlowy.

Źródło znajduje się w zagłębieniu małej kotliny, gęsto zarośniętej roślinnością niskokrzewiastą i łąkową przy przepuście pod ulicą Nowatorów; typu źródła nie ustalono (potwierdza to plan geodezyjny).

Całkowita długość potoku Strzyża wynosi 13,5 km, jego ujście jest w Martwej Wiśle, która Kanałem Portowym oddaje wodę do Zatoki Gdańskiej, średni przepływ Strzyży przy jej ujściu wynosi 0,226 m3/s, średni spadek 9,9.Powierzchnia zlewni Strzyży wynosi 35,5 km kw.

Potok Strzyża (ze swą zlewnią) odwadnia krawędziową strefę Wysoczyzny Gdańskiej, której rzeźba charakteryzuje się bardzo dużym zróżnicowaniem. Od źródła na długości ok. 8 km Strzyża płynie w naturalnym korycie, ma charakter górskiego potoku, duże spadki i silny nurt. Płynie meandrując terenem pociętym głębokimi dolinami, których zbocza mają nachylenie do 37°, a ich wysokość dochodzi miejscami do 40 m. W Dolinie Brętowskiej nachylenia zboczy łagodnieją. Potok wpływa w teren coraz bardziej zurbanizowany i z konieczności skanalizowany na znacznej długości, chociaż odkryty; po wejściu jednak w obszar gęstej zabudowy krycie kanałowe staje się koniecznością (ale tylko tam, gdzie jest to niezbędne - pod ulicami, torami kolejowymi, domami).

W linii potoku Strzyża znajduje się osiem zbiorników retencyjnych o łącznej wielkości 10,2 ha (od 0,3 do 2,7 ha), w zasadzie są to zbiorniki przepływowe (ale przecież nie powierzchnia luster zbiorników jest miernikiem ich wartości retencyjnej), w większości są one zamulone - przewiduje się włączenie do systemu retencyjnego jeziora Jasień, co radykalnie poprawi zabezpieczenie przed skutkami powodzi.

W XIII w. Strzyża z przylegającym terenem z nadania książęcego stała się własnością opactwa cysterskiego w Oliwie, które, wykorzystując jej wartość energetyczną, stawiało na niej młyny, a ściślej: młyny zbożowe, kuźnie żelaza, miedzi, srebra, folusze i tartaki. Od XVII w. dzierżawcami tych młynów byli zamożni gdańszczanie, którzy w sąsiedztwie tych zakładów przemysłowych stawiali swoje rezydencje, stosując spiętrzenia, zastawki, kanały opływowe i upusty. W 1772 r. król pruski sekularyzował dobra kościelne, ale dzierżawcy pozostali lub stali się nabywcami tych obiektów.

Zmieniające się warunki polityczne, a nade wszystko rewolucja przemysłowa spowodowały degradację znaczenia potoku Strzyża. Pozostały pisane wspomnienia, fotografie, mniejsze lub większe fragmenty urządzeń przemysłowych i kilka obiektów o innym przeznaczeniu.

Nad potokiem Strzyża kuźnię srebra miał Peter von den Rennen (1607-1671), był twórcą sarkofagów św. Wojciecha dla gnieźnieńskiej katedry i biskupa św. Stanisława dla wawelskiej katedry (fragment Gdańska położony nad Strzyżą nosi nazwę Srebrzysko - tu, nad Strzyżą, były kuźnie srebra). Na Srebrzysku zachował się w dobrym stanie XVI-wieczny rokokowy dworek - obecnie własność szpitala dla nerwowo i psychicznie chorych. W Kuźniczkach nad Strzyża w połowie XVIII w. był wielki zakład przemysłowy (młyn zbożowy, tartak, folusz i browar). Właściciel zbudował tu swą rezydencję w wymyślnie pięknie urządzonym parku francuskim, o którym pisał Daniel Choddowiecki, bywający tu częstym gościem - do dziś pozostały znaczne fragmenty parku. W pobliżu zaś ujścia Strzyży przy ul. Swojskiej 13 w miniparku nad Strzyża stoi piękny dostojny dwór Młyniska z XIII w. - po odbudowie własność i siedziba Dyrekcji Elektrociepłowni "Wybrzeże".

2 lipca 2001 r. we Wrzeszczu na obszarze dawnych nieużytków utworzono park nad Strzyżą o powierzchni 2,7 ha - bajkowo piękny, z miejscem na ostoję dla ptactwa.

Dlaczego członkowie Oddziału Regionalnego PTTK w Gdańsku wybrali na spotkanie u źródeł potok Strzyża, stosunkowo niewielki, który na całej swojej długości wraz ze swą zlewnią płynie w granicach administracyjnych Gdańska?

Otóż 9 lipca 2001 r. w godzinach poobiednich i późniejszych nad Gdańskiem przeszła burza o nienotowanym dotąd natężeniu, spadła kolosalna ilość wody, która swą powodzią dokonała ogromnych zniszczeń, w niszczycielskiej działalności przodował potok Strzyża (cicha woda, a nie tylko brzegi rwie).

W przeddzień pierwszej rocznicy tego wydarzenia na trzech budynkach, które szczególnie ciężko ucierpiały, wmurowano znaki "wysokiej wody" - tablice z piaskowca o wymiarach 20 x 30 cm z wyrytą grubą poziomą rysą i również wyrytym napisem Powódź 9 lipca 2001 r. Tablicę wmurowano na poziomach od 130 do 210 cm.

Tekst ten napisałem, opierając się na materiałach uzyskanych w "Gdańskich melioracjach" sp. z o.o., w Hydroprojekcie sp. z o.o. i w Wydziale Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Gdańsk.

Mieczysław Michalski

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk.
Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT