PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (13)/2003
ISSN 1642-0853

Pocztówki Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego


Adam Czarnowski: Pocztówki Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Katalog, Wydawnictwo SKAUT.PL, Warszawa 2003, 88 s. (w tym 24 kolorowe z reprodukcjami 39 kart pocztowych), format: 24 x 16,5 cm, ISBN 83-919819-0-8

Rys historyczny

Obrazy ojczystego krajobrazu

W tragicznych dziejach naszej Ojczyzny, w latach zaborów, gdy niszczono polskość, światli obywatele starli się wszelkimi sposobami zachować tożsamość narodową i krzewić wiadomości o Ojczystym Kraju. Jedną z efektywnych form tego działania było wydawanie ilustrowanych kart pocztowych. Cieszyły się one wśród społeczeństwa wielką popularnością, rozbudzały zaciekawienie i wyobraźnię oraz stanowiły łatwo dostępny, spektakularny nośnik treści upowszechniających obraz Ojcowizny. Z tych kart emanowały urokliwe krajobrazy, historyczne budowle i pamiętne wydarzenia, można też było zobaczyć typy mieszkańców i epizody z ich życia. Zdarzało się, że ktoś po raz pierwszy i jedyny ujrzał jakiś obiekt na ilustrowanej karcie.

W ten sposób, popularne pocztówki - widokówki związały się z obyczajowości, stały się nie tylko orężem patriotycznym, ale i bogatym źródłem wiedzy ukazującym ewolucję krajobrazów, obiektów i życia ludzi. Liczy się, także zamieszczona na kartach treść korespondencji, bywają unikalne autografy.

Dzisiaj niema już dawnych, naturalnych przestrzeni, niema miasteczek ze specyficzną, urokliwą atmosferą, odmienili się całkowicie ich mieszkańcy. Pocztówki stały się często jedynym przekazem ikonograficznym, stanowią wartościowy dorobek kultury. Zabiegają o nie archiwa, biblioteki, muzea, instytucje naukowe itp. oraz indywidualni kolekcjonerzy, którzy przyczyniają się do odnajdywania bezcennych nieraz kart.

Początki kart z widokami

Przez długie lata korespondowano za pomocą zapieczętowanych listów. Poczta nie zezwalała na przesyłanie tzw. "odkrytej korespondencji" z uwagi na zachowanie tajemnicy. Dopiero w 1865 r. dopuszczono do obiegu na obszarze Prus "druki otwarte" (pod opaskami) w postaci kart reklamowych wzbogaconych ilustracjami, m.in. widokami budowli. Cztery lata później wprowadzono w monarchii austriackiej pocztowe karty korespondencyjne z nadrukowanym znaczkiem, jednakże bez ilustracji. Wkrótce wydano je i w innych krajach, a ludzie zaczęli je ozdabiać różnymi rysunkami, stemplami, nadrukami oraz nalepkami umieszczanymi na awersie i rewersie; od roku 1870 pojawiało się ich coraz więcej. Wreszcie, w 1878 r. Unia Pocztowa dopuściła do obiegu międzynarodowego karty z wszelkimi ilustracjami na stronie nieadresowej i tam tylko, obok obrazka, można było zamieszczać korespondencje. W latach 1904 i 1905 zniesiono to ograniczenie i można już było pisać na wyodrębnionym miejscu obok adresu, a ilustracja opanowała awers.

Wkrótce, karty z widokami zrobiły niebywałą karierę, stały się modnym środkiem korespondencji na wszelką okoliczność, wydawano je masowo, wykonywano z różnych tworzyw i w wielu formatach. W 1900 r. wysłano ich w Europie około 3 miliardów, a najbliższe lata nazwano "złotym wiekiem pocztówki". Równocześnie rozwinęła się pasja kolekcjonerska zwana "sportem kartkowym", powstawały kluby kartofilów lub filokartystów, poszukiwano nowych tematów pocztówek, zapełniały się nimi domowe albumy.

Na porozbiorowych ziemiach polskich pierwsze ilustrowane karty wydano: w zaborze pruskim około 1891 r., w austriackim około 1892 r., a w rosyjskim trzy lata później (w Warszawie, nakładem Edwarda Chodowieckiego). Nazywano je początkowo "widokami", "pocztowymi kartami ozdobnymi", a wreszcie "widokówkami" i "pocztówkami"; tą ostatnią nazwę wymyślił Henryk Sienkiewicz na konkursie ogłoszonym w 1900 r. z okazji Pierwszej Wystawy Kart Pocztowych w Warszawie.

Edycje Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego

Gdy w 1906 r. powstało Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, pocztówki były już ugruntowanym i lubianym środkiem korespondencji. Towarzystwo wyszło na przeciw tym gustom rozwijając szeroką działalność wydawniczą już na początku swego istnienia. Przyjęto przy tym programowe, patriotyczne cele. Z pocztówek PTK emanował urokliwy obraz Ojcowizny: jej krajobrazów, budowli historycznych, epizodów życia. Ukazywały też one słynnych Polaków i typy mieszkańców różnych okolic. Uzupełniały je symbole patriotyczne: sztandary, zbroje husarskie, herby, a także ozdobniki charakterystyczne dla regionów. Ilustracje te, reprodukcje dzieł fotografów, rysowników i malarzy zaciekawiały, budziły uczucia narodowe i wnikały w psychikę. Pocztówki przechowywano pieczołowicie w rodzinnych albumach i oglądano w skupieniu jako intymny przedmiot obcowania z ukochaną Ojczyzną. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, nazywane przez społeczeństwo "ministerstwem polskości", działało formalnie na obszarze Królestwa Polskiego, nazwanego przez Rosjan Przywiślańskim Krajem, promieniowało jednak na inne ziemie polskie przez swoich członków-korespondentów. Przy Zarządzie PTK w Warszawie istniała Komisja Wydawnicza, w której uczestniczyli wybitni krajoznawcy i fotografowie m.in. prezes Towarzystwa Zygmunt Gloger. Zespół ten przygotowywał do edycji m.in. tematy pocztówek. Dużą uwag przywiązywano do efektownej i uczącej szaty graficznej, którą opracowywał z reguły Mikołaj Wisznicki, członek Komisji, malarz i fotograf. Rewersy kart zaopatrywano w stosunkowo obszerne informacje o ich tematach, a czasem pojawiały się i tam bordiury oraz znaki organizacyjne Towarzystwa.

Widokówki wydawane przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze przed I wojną światową zyskały duże uznanie i zdobyły wyróżnienia na kilku wystawach. W 1908 r. eksponowano je w warszawskiej Zachęcie na wystawie Koła Ziemianek, na ekranie kompozycji Wisznickiego. Rok później odbyła się Wystawa Przemysłowo-Rolnicza w Częstochowie, gdzie PTK otrzymało złoty medal:

"...za działalność na polu wydawnictwa pocztówek, opisów i map krajoznawczych".

Najwyższą nagrodę uzyskały widokówki Towarzystwa na Wystawie pocztówek i materiałów piśmiennych w Warszawie w roku 1911; był to Dyplom Honorowy. W tym samym roku, na podobnej wystawie w Łodzi otrzymały Dyplom Uznania: "…za artystyczne i pożyteczne wydawnictwo pocztówek". Przyznano go PTK w Łodzi. Chodzi tu o Oddział Łódzki Towarzystwa, który prezentował wydawnictwa Centrali.

Pocztówki wydawane przez PTK chwalono też w prasie. Np. Zofia Skorobohata-Stankiewicz napisała w "Bluszczu" nr 12 z 1912 r.: "...odznaczają się pięknością niedawno puszczone w obieg serie "Zamków polskich", "Starej Warszawy" i "Krajobrazów polskich". Zamiast przyczyniać się do rozpowszechniania zagranicznej tandety, popierajmy wydawnictwa swoje piękne i szlachetną myślą opromienione.".

Adam Czarnowski

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT