PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (13)/2003
ISSN 1642-0853

Propozycje zmian w regulaminie odznaki "Turysta-Przyrodnik"


Przyjęcie przez Prezydium ZG PTTK w 1999 r. (Uchwała nr 239/99) na wniosek Komisji Ochrony Przyrody ZG znowelizowanego regulaminu odznaki "Turysta Przyrodnik" jest znaczącym krokiem w kierunku zainteresowania społeczeństwa, a zwłaszcza młodego pokolenia, przyrodą ojczystego kraju i jej ochroną. Odznaka przeznaczona jest dla szerokiego spektrum turystów - od dzieci 7-letnich poczynając, na instruktorach ochrony przyrody i innych doświadczonych aktywistach turystyki kończąc. Liczba zdobywców tej odznaki stale, choć bardzo wolno, rośnie. I to mimo słabej reklamy, która tak w terenie, jak i w prasie turystycznej jest w zasadzie niedostrzegalna. Liczba osób ubiegających się o odznakę jest pochodną zarówno stanu organizacyjnego jednostek strukturalnych PTTK, jak i liczby jego członków, a zwłaszcza liczby młodzieży zrzeszonej w PTTK i SKKT.

Regulamin odznaki budzi jednak pewne zastrzeżenia i wątpliwości z punktu widzenia osoby weryfikującej książeczki "Turysty Przyrodnika". Dotyczą one niektórych zapisów w dziale II (Warunki zdobycia odznaki) oraz w dziale IV (Punktacja odznaki). I tak:

1. Regulamin stanowi, że odznakę małą w stopniu popularnym, brązowym, srebrnym i złotym mogą zdobywać już dzieci od 7. roku życia poczynając! Otóż wydaje się, że regulamin jest tu nazbyt liberalny. Bo nie dość, że w sprzyjających warunkach umożliwia zdobycie odznaki małej złotej dziecku 12-13-letniemu (co wykażę poniżej), to wykracza ponadto poza ustalone i obowiązujące zasady metodyki wycieczkowania. Zgodnie bowiem z tą metodyką, opracowaną już kilkadziesiąt lat temu, geograficzny zakres penetracji krajoznawczej dla uczniów klas I i II, a więc dzieci 7- i 8-letnich, powinien sięgać na odległość do 5 km od miejsca zamieszkania, dla uczniów klas III i IV (wiek 9-10 lat) - wskazane są wycieczki w najbliższe okolice i wypady na odległość do 50 km, a dla uczniów klasy V (11 lat) - poznawanie własnego województwa. Wiem, że obecnie wszelkie w tym zakresie zasady uprawiania turystyki szkolnej i normy pedagogiczne są powszechnie lekceważone i łamane, ale czy powinniśmy to formalnie i w majestacie prawa akceptować w regulaminach odznak turystycznych? A z omawianego regulaminu wynika, że dopuszcza się takie postępowanie. Dziecko 7-letnie (I klasa szkoły podstawowej), mieszkające w regionie o dużej ilości obszarów i obiektów przyrodniczych podlegających ochronie, np. w Beskidzie Sądeckim, bez trudu w ciągu roku uzyska 20 pkt na odznakę popularną, w wieku 8 lat przy ambitnym opiekunie zdobędzie 50 pkt na odznakę brązową, w III klasie może już uzyskać odznakę srebrną, a w ciągu następnych 2-3 lat - małą złotą.

Jak to możliwe? Ano wystarczy, że w roku szkolnym pod opieką nauczyciela weźmie udział w 2-3 wycieczkach na obszary chronione, tj. do parków narodowych, krajobrazowych i leśnych kompleksów promocyjnych, zwiedzając przy okazji parki przypałacowe i podworskie, muzea i pomniki przyrody. Czy w praktyce rzeczywiście jest to realne? Uważam, że tak. Spróbujmy policzyć. Odwiedzenie (bo na pewno nigdy "zwiedzenie" - jak chce tego regulamin!) dwóch parków narodowych (20 pkt), jednego parku krajobrazowego (8 pkt), 4 rezerwatów przyrody (20 pkt), 2 ścieżek dydaktycznych (8 pkt), kilku innych obiektów wymienionych w punktach 11 i 14 "Punktacji" może dać nawet ponad 80 pkt, a do tego dodajmy punkty za udział w wycieczkach i w prelekcjach, czyli w pogadankach opiekuna, które na wycieczkach szkolnych zawsze mają miejsce - a w ten sposób doliczymy się około 90 pkt. Ewentualnie brakujące punkty łatwo uzupełnić w trakcie wycieczek z rodzicami albo w okresie wakacji. W podanym regionie sądeckim taki uczeń ma w swoim zasięgu 4 parki narodowe, kilka parków krajobrazowych, kilkanaście rezerwatów przyrody, szereg parków dworskich i zabytkowych cmentarzy, pomników przyrody itd. Podobnie bogatych terenów w obszary chronione i obiekty przyrodnicze jest w Polsce kilkanaście. Jedynie dzieci z dużych miast mogą mieć większe trudności w tak przyspieszonym zdobywaniu odznaki "Turysta Przyrodnik".

Aby zasady regulaminowe tej odznaki pozostawały w zgodzie z metodyką wycieczkowania, z aktualną strukturą szkolnictwa, z możliwością percepcji i umiejętnością rozumienia postrzeganego świata przyrody, a więc i ze zdrowym rozsądkiem, proponuję wprowadzić następujące zmiany w dziale regulaminu, zawierającym warunki jej zdobywania:

a) W punkcie 5 wpisać: - Odznakę "Turysta Przyrodnik" mogą otrzymać osoby, które ukończyły przynajmniej:

7. rok życia - odznakę małą popularną;
10 lat- odznakę małą brązową (od IV klasy szkoły podstawowej poczynając);
13 lat - odznakę małą srebrną (uczniowie gimnazjum);
16 lat - odznakę małą złotą (uczniowie szkoły ponadpodstawowej);
18 lat - odznakę dużą srebrną i dużą złotą.

b) W punkcie 6 sprecyzować, przed kim i kiedy ubiegający się... obowiązany jest wykazać się podstawowymi wiadomościami o zwiedzanym obiekcie. Nie robi przecież tego - bo na ogół nie ma takich możliwości - przed zespołem weryfikacyjnym, a nawet przed osobą potwierdzającą zwiedzanie obiektu. Jedyna możliwość, jaka w tej mierze istnieje, to wymóg w miarę szczegółowego opisu zwiedzanego obiektu w książeczce odznaki! Byłoby to zgodne z zasadami, jakie obowiązują przy zdobywaniu innych odznak o charakterze krajoznawczym. Zapisy w książeczce powinny być na tyle szczegółowe, by nie tylko członkowie zespołu weryfikacyjnego mieli pełną jasność, co i w jaki sposób zwiedził i poznał kandydat do danego stopnia odznaki, ale aby też sam jej posiadacz po wielu latach mógł na jej podstawie odtworzyć w pamięci swoje ekskursje, przebyte i poznane szlaki i miejsca - jednym słowem książeczka winna być swoistą kroniką z czasów turystycznych wojaży i przeżyć. Sądzę, że dla wielu turystów taką kroniką jest np. książeczka GOT. Dlaczegoż więc i książeczka "Turysty-Przyrodnika" nie mogłaby mieć tych walorów?

c) Jednocześnie w punkcie 15. należy zmienić bardzo niefortunną treść podpunktu mówiącego, że potwierdzenie stanowi również pieczątka z pobliskiej instytucji (np. fabryka, sklep, kiosk, kościół, sołtys). Czy to oznacza, że pieczątka np. z ośrodka wypoczynkowego w Krynicy Zdroju zaświadcza o zwiedzeniu Popradzkiego Parku Krajobrazowego, a pieczątka ze sklepu w Węglówce na Pogórzu Strzyżowskim - o obejrzeniu znajdującego się tam pomnika przyrody - dębu Poganin, które to obiekty ubiegający się wpisał do książeczki odznaki? A takie zapisy znajdują się w książeczkach przedkładanych (zwykle przesyłanych) do weryfikacji! Sprawdzenie tych danych jest dla obu stron postępowania czasochłonne i nawet kosztowne, a praktycznie zupełnie niemożliwe. Niezbędne są zatem odpowiednio precyzyjne zapisy w regulaminie odznaki.

W dziale IV regulaminu proponuję wprowadzenie drobnych korekt w punktacji i pewnych zmian w sformułowaniach:

- obniżyć liczbę przysługujących punktów za udział w wycieczce przyrodniczej z 2 do 1 za każdy dzień (z wyraźnym zastrzeżeniem, że np. turystyczny rajd górski nie jest wycieczką stricte przyrodniczą), a równocześnie zwiększyć liczbę punktów za zwiedzanie rezerwatu przyrody (pkt 9), ponieważ jest to zazwyczaj znacznie większy obszar i trudniejszy do zwiedzenia, aniżeli park podworski czy zabytkowy cmentarz (pkt 14);

- uwzględnić w punktacji zwiedzanie (oglądanie) innych niż tylko ogrody zoologiczne obiektów ochrony i hodowli zwierząt, np. punków hodowli zachowawczej konia huculskiego, hodowli strusi czy bizonów, wielkich stawów rybnych itp. To też są obiekty przyrodnicze o dużym ładunku poznawczo-wychowawczym. W dotychczasowym ujęciu regulaminu ochrona przyrody jawi się głównie jako ochrona roślin i ich zespołów;

- zmienić niektóre sformułowania i wyrażenia, ponieważ nie są one adekwatne do przewidywanych czynności. Bo czy można np. zwiedzać pomnik przyrody w postaci pojedynczego drzewa? Albo czy jest możliwe zwiedzanie obszaru chronionego krajobrazu czy parku narodowego w ciągu 1-2-dniowej wycieczki? Uważam, że nie. Tymczasem takie właśnie wpisy znajdujemy w weryfikowanych książeczkach odznaki i zgodnie z aktualnym regulaminem musimy je uznać. Nasuwa się stąd m.in. wniosek o zmianę treści punktu 2 w dziale V "Uwagi", który stanowi, że raz zwiedzany obiekt nie może być zaliczony na kolejny wyższy stopień odznaki małej. Inaczej mówiąc - turysta, który na wycieczce w Tatry był nad Morskim Okiem i wjechał kolejką na Kasprowy Wierch, a następnie wpisał sobie do książeczki na odznakę w stopniu brązowym zwiedzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego - i zostało mu to zaliczone - nie będzie już mógł wpisać zwiedzania TPN na odznakę srebrną lub złotą po kolejnej wycieczce, na której przewędruje np. Doliny Kościeliską i Chochołowską. Podobne perturbacje mogą wystąpić przy każdym parku narodowym i krajobrazowym. Problem ten należy w jakiś sposób rozwiązać dla dobra turystów-przyrodników.

Sądzę, że warto przemyśleć jeszcze inny problem. W punkcie 1 działu V (Uwagi) operuje się terenem województwa jako obszaru podstawowego dla zdobywania poszczególnych stopni odznaki małej. Otóż województwa jako jednostki administracyjne nie są obszarami niezmiennymi, a dość często występują korekty ich granic. Ponadto dzielą one zwykle naturalne regiony geograficzno-przyrodnicze, które przecież stanowią jednolite obszary penetracji turystycznej. Mamy w Polsce wg J. Kondrackiego 17 podprowincji, a w ich obrębie 56 makroregionów fizycznogeograficznych - jest więc duże pole manewru. Tym bardziej należałoby w naszym przypadku operować jednostkami fizycznogeograficznymi, a nie administracyjnymi, że regiony geograficzne to przecież także obszary przyrodnicze o wyraźnej indywidualności botanicznej. W punkcie 4 "Uwag" zapisano, że rezerwaty w parkach narodowych i krajobrazowych są zaliczane za 5 pkt. Otóż zwracam uwagę, że w parkach narodowych są wyłącznie rezerwaty ścisłe, do których turystom wstęp jest wzbroniony, zatem zdobywający odznakę "Turysta-Przyrodnik" nie może ich zwiedzać!

Jeśli powyższe uwagi, a zwłaszcza propozycje zaostrzenia kryteriów zdobywania Odznaki "Turysta-Przyrodnik", wydają się komuś zbyt radykalne, to pragnę zauważyć, że na ogół turyści - młodzi także - cenią sobie te odznaki, które stawiają osobom ubiegającym się o nie wysokie, trudne, ale konkretne i logiczne wymagania. Przykładem niech będzie GOT, która ma chyba najwyższe notowania od kilkudziesięciu lat. Odznaka zbyt łatwo dostępna jest nisko notowana, szybko zapominana i nie stanowi powodu do dumy. Oby odznaka "Turysta-Przyrodnik" jednoznacznie kojarzyła się z turystyczno-intelektualnym wysiłkiem i zasłużonym osiągnięciem jej posiadacza!

Edmund Jońca

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT