PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
5 (13)/2003
ISSN 1642-0853

Fortyfikacje Sochaczewa


Kiedy przed trzema laty jako oficer wydziału społeczno-wychowawczego w sztabie 2. Korpusu Obrony Powietrznej w Bydgoszczy otrzymałem zadanie przygotowania konferencji metodycznej do przedmiotu szkolenia w siłach zbrojnych "Kształcenie obywatelskie", wykorzystałem możliwości i doświadczenie moich kolegów z jednostki wojskowej wojsk lotniczych z Sochaczewa. Nie było większych problemów w realizacji tego przedsięwzięcia w mieście, gdzie historia, szczególnie ta najnowsza, odcisnęła się tak dużym piętnem. Bowiem już w szkole podstawowej na lekcji historii dzieci dowiadują się o największej bitwie Września, później w innych szkołach i uczelniach (uczelni wojskowych nie wykluczając), zwiększając zakres zagadnień do zgłębienia tego rozdziału historii.

W trakcie badań terenowych przed wspomnianą już konferencją zupełnie przypadkiem napotkałem budowle obronne z okresu II wojny światowej. Ku memu zaskoczeniu były to niemieckie schrony z systemu fortyfikacji polowych z końca 1944 r. O takich fortyfikacjach na terenie mojego województwa już wiedziałem, poznałem je i opisałem w naszym dwumiesięczniku turystycznym "Pomorze i Kujawy", lecz o tych w Sochaczewie - nie. Po powrocie do domu postanowiłem zainteresować uczestników wycieczek odwiedzających Sochaczew i okolice - przede wszystkim wycieczek pieszych oraz rowerowych - tą tematyką. Wielokrotnie uczestniczyłem służbowo i w zorganizowanych przez PTTK MON wycieczkach krajoznawczych znanymi szlakami i wielokrotnie wskazywałem uczestnikom miejsca, gdzie znajdują się te mało znane nawet w Sochaczewie (właściwie nieznane) relikty ostatniej wojny w tym małym miasteczku. Zawsze towarzyszyło temu zaskoczenie i zaciekawienie. Dlatego ośmieliłem się zaproponować do wykorzystania przez kolegów redaktorów na łamach naszego turystycznego czasopisma "coś", co udało mi się zgromadzić na niżej prezentowany temat.

Przedstawiony materiał jest wynikiem moich badań terenowych i pomiarów, badań historycznych, a także ilustracją obecności w okolicy Sochaczewa pozostałości fortyfikacji polowych z ostatniej wojny, jakich dokonałem we współpracy z kolegami - żołnierzami z jednostki WLOP. Moje spostrzeżenia i odkrycia wykorzystują w swojej pracy z powodzeniem koledzy oficerowie, prowadzący działalność społeczno-wychowawczą i kulturalno-oświatową w jednostce wojskowej z Sochaczewa oraz turyści wojskowi wspomnianej już jednostki.

Na podstawie "sochaczewskich" zajęć i spotkań w roku 2000 dwaj moi koledzy odkryli na swoich turystycznych szlakach dotychczas szerzej nieznane podobne urządzenia obronne w okolicy Płocka, Włocławka i w samej Warszawie.

Prezentując materiał, liczę na pozyskanie jak największej liczby osób zainteresowanych inwentaryzacją pozostałych jeszcze po II wojnie światowej niemieckich schronów z 1944 r. Ich obecność w terenie stanowi dziś bogate źródło wiedzy historycznej o tamtych tragicznych czasach. Obecnie ich status prawny nie jest uregulowany. Mam nadzieję, że wspólnym wysiłkiem naukowców historyków i turystów miłośników fortyfikacji i innych uda nam się ocalić dla przyszłych pokoleń te niebędące jeszcze zabytkami, ciche, lecz niemilczące, pomniki minionej epoki.

Krótka historia miasta

Sochaczew położony na prawym wysokim brzegu Bzury należy do najstarszych miast Mazowsza. Zaczątkiem grodu była osada targowa istniejąca już w XI w., leżąca na skrzyżowaniu szlaków handlowych i komunikacyjnych. Według przekazów historycznych w 1138 r. w sochaczewskim klasztorze Benedyktynów (Poświętne ) zmarł książę Bogusław III Krzywousty.

Pierwsza pisemna wzmianka o Sochaczewie pochodzi z 1221 r., Sochaczew wymieniony jest jako siedziba kasztelani. W 1286 r. gród i osada zostają zniszczone w czasie najazdów Litwinów i Rusinów. Prawdopodobnie w I połowie XIV (przed 1368 r.) nadano miastu przywilej na lokację miasta na prawie chełmińskim.

W 1377 r. książę Siemowit III w zamku sochaczewskim zwołał zjazd książąt i wielmożów mazowieckich, na którym ustanowiono zbiór praw zwany Statutami Mazowieckimi lub Sochaczewskimi. Od XIV w. Sochaczew występuje jako stolica ziemi sochaczewskiej.

W 1410 r. przechodzą przez Sochaczew wojska polskie pod wodzą króla Władysława Jagiełły w drodze pod Grunwald.

W 1476 r. za panowania Kazimierza Jagiellończyka Sochaczew wrócił do Korony.

Wiek XV i XVI jest okresem największego rozkwitu Sochaczewa. Powstają liczne cechy rzemieślnicze.

W 1563 r. działało w mieście 211 rzemieślników 13 specjalności. Sochaczew był wtedy znanym ośrodkiem produkcji sukna.

Niszczący najazd szwedzki w czasie potopu przynosi zupełny upadek miasta. Zamek i miasto zostały spalone i zburzone, ludność wymordowana. Sochaczew, liczący w 1564 r. ok. 2500 mieszkańców, w 1674 r. ma ich zaledwie 155. Od czasów wojen szwedzkich aż do rozbiorów Sochaczew był już tylko ośrodkiem drobnego handlu i miejscem sejmików szlacheckich.

Za czasów Królestwa Kongresowego (1815-1830), przystąpiono do porządkowania miasta. Wybudowano ratusz, kramnice, wytyczono obecną ulicę Warszawską.

Podczas I wojny światowej od grudnia 1914 r. do lipca 1915 r. Sochaczew był terenem zaciętych walk pozycyjnych na linii frontu niemiecko-rosyjskiego przechodzącego wzdłuż Bzury i Rawki. Miasto uległo poważnemu zniszczeniu.

W okresie międzywojennym przystąpiono do rozbudowy przemysłu na terenie miasta i okolic. Zbudowano fabrykę przędzy i jedwabiu w Chodakowie, fabrykę prochu bezdymnego w Boryszewie. Powstało też wiele obiektów komunalnych. Wzniesiono szkoły podstawowe, gimnazjum, szpital, stadion.

W 1939 r. miasto liczyło 13 500 mieszkańców.

Między 13 a 16 września 1939 r. w czasie bitwy nad Bzurą o Sochaczew toczyły się zacięte walki. Miasto ponownie legło w gruzach. Od pierwszych dni okupacji niemieckiej w Sochaczewie organizowany jest ruch oporu. Szczególną aktywność przejawia Armia Krajowa. 17 stycznia 1945 r. wkroczyły do Sochaczewa wojska Armii Radzieckiej po stoczonych walkach z wycofującymi się oddziałami niemieckimi.

W 1985 r. miasto za bohaterską postawę mieszkańców w latach II wojny światowej odznaczone zostało Krzyżem Grunwaldu III klasy.

Sochaczew liczący obecnie 38 000 mieszkańców stanowi ważny węzeł drogowy położony przy międzynarodowej trasie Paryż - Warszawa - Moskwa, 55 km na zachód od Warszawy.

Miasto leży w centrum rejonu rolniczego specjalizującego się w produkcji warzywno-owocowej. Na terenie miasta działa kilka zakładów przemysłowych.

Niewątpliwie wielką atrakcją Sochaczewa są jego zabytki. To z chęci ich zobaczenia i poznania przybywają do miasta i w okolice liczne rzesze turystów i nie tylko.

Do najciekawszych, wartych zobaczenia i poznania należą m.in.:

  • Poświętne - miejsce śmierci Bolesława III Krzywoustego;
  • Muzeum Koleji Wąskotorowej;
  • Grobowiec Mułły - kaplica mahometańska;
  • Cmentarz żydowski;
  • Kramnice;
  • Ruiny zamku;
  • Ratusz;
  • Muzeum Ziemi Sochaczewskiej;
  • Cmentarz rzymskokatolicki;
  • Kościół parafialny (Trojanów).

W pobliżu Sochaczewa zaś:

  • Brochów - gotycko-renesansowy o charakterze obronnym, bazylikowy kościół parafialny z 1551-1561 r.;
  • Żelazowa Wola - dawna oficyna dworu Skarbków z pocz. XIX w. Miejsce urodzin Fryderyka Chopina 1810 r.;
  • Kożuszki - dwór neobarokowy XIX/XX w oraz park z 1870 r.;
  • Niepokalanów - klasztor Franciszkanów z 1927 r.;
  • Granica - Muzeum Kampinowskiego Parku Narodowego;
  • Młodziszyn - cmentarz wojenny z 1939 r.

Głównie dla tych zabytków i miejsc historycznych przybywają do Sochaczewa liczne grupy turystów i innych, np. historyków wojskowości. Zwiedzają miasto, poznają jego historię, odwiedzają miejsca związane np. z wielką i krwawą bitwą Września 1939 r. , często decydują się na przejazd pociągiem kolei wąskotorowej po pięknej ziemi sochaczewskiej, docierając do brzegu Wisły lub granic Puszczy Kampinowskiej.

Niemieckie fortyfikacje Sochaczewa

W gąszczu turystyczno-historycznych i krajoznawczych atrakcji Sochaczewa często nie zauważamy jeszcze innych, niezwykle ciekawych obiektów, ściśle związanych z militarną, niezbyt odległą historią miasta.

W czasie II wojny światowej, w reakcji na aktualne sytuacje strategiczne niemieckiej armii, rozgrywające się wypadki i wydarzenia na wschodnim froncie Europy okupant podjął działania, które spowodowały, że do dziś w Sochaczewie można zobaczyć dobrze zachowane niemieckie, betonowe schrony bierne z drugiej połowy 1944 r.

Powstałe tu fortyfikacje pomijane były w literaturze. Nie wspominały o nich również wydawnictwa turystyczne.

Budowę punktów oporu rozpoczęto równolegle w wielu punktach wczesną wiosną (marzec) 1944 r. Do prac wstępnych wykorzystano w znacznym stopniu mieszkańców miasta i okolicznych wsi, którzy musieli stawiać się do pracy całymi rodzinami z furmankami, narzędziami itp. Później roboty uzyskały klauzulę tajności i wykonywali je głównie Niemcy z Organizacji Todta, junacy Baudienstu i służby saperskie.

Fortyfikacje Sochaczewa wchodziły w skład rozległego systemu umocnień, których wznoszenie rozpoczęli Niemcy w drugiej połowie 1944 r. Na przełomie lipca i sierpnia wojska radzieckie dotarły do Wisły w kilku miejscach i rozpoczęły jej forsowanie (w rejonie Baranowa Sandomierskiego, Annopola, Kazimierza, Puław, Magnuszewa).

Stanowiło to już bezpośrednie zagrożenie Rzeszy i stąd gwałtowna, pośpieszna rozbudowa umocnień między Wisłą a Odrą. Na tym obszarze powstały trzy główne pasy obrony i wiele mniejszych.

Pas "a" , wysunięty najbardziej na wschód, przebiegał od ujścia Bzury, przez środkową Pilicę, Nidę, Wisłokę do Karpat.

Pas "b" biegł od dolnej Wisły do Zagłębia Górnośląskiego, a pas "c" - wzdłuż linii dawnych fortyfikacji stałych na wschodzie Rzeszy. Sochaczew stał się węzłem oporu tzw. Gruppensystem, składającego się ze schronów żelbetonowych dla około 12 żołnierzy, garaży (remiz) dla dział ppanc., żelbetowych i ziemnych stanowisk dla broni maszynowej, połączonych okopami o kształcie jeleniego rogu. Jeden z Gruppensystemów znajdował się na prawym brzegu Bzury przed granicami miasta, na osi drogi warszawskiej. Drugi na lewym brzegu rzeki, a trzeci na rozwidleniu dróg wlotowych od zachodu i południa.

We wszystkich punktach oporu wznoszono również blokhauzy ziemno-drewniane.

Znaczenie Sochaczewa wiązało się z jego funkcjonowaniem jako ważnego węzła drogowego i kolejowego, a także z obecnością przepraw mostowych przez Bzurę. Przez Sochaczew bowiem przechodziła ważna szosa i linia kolejowa Poznań - Warszawa.

Obiekty znajdujące się w Sochaczewie stanowią ilustrację ogólnych tendencji w fortyfikacji niemieckiej w tym okresie II wojny światowej. W związku bowiem z ogromnym rozwojem broni pancernej, a jednocześnie z koniecznością oszczędności, porzucono koncepcję kosztownych, rozbudowanych fortyfikacji stałych (takich jak np. Wał Pomorski czy Międzyrzecki Rejon Umocniony), a skoncentrowano się na budowie głównie stanowisk strzeleckich do ognia okrężnego o minimalnych wymiarach oraz na budowie biernych schronów o dużej grubości ścian dla piechoty i dział przeciwpancernych. Takie właśnie obiekty stanowią zasadniczą strukturę fortyfikacji Sochaczewa.

W Sochaczewie udało się zidentyfikować łącznie 12 obiektów. Niewątpliwie było ich więcej, część jednak została po wojnie zniszczona, część wykorzystana w budowie domów, komórek itp. Część być może znajduje się na terenie powstałych po wojnie zakładów produkcyjnych, hurtowni lub warsztatów i w związku z tym jest trudno ją dostrzec w terenie - jest po prostu niedostępna.

W skład obiektów fortyfikacyjnych znajdujących się w Sochaczewie wchodzą:

1. Schron typu Tobruk, wg terminologii niemieckiej Ringstand - 58 c

Są to betonowe stanowiska strzeleckie na jeden karabin maszynowy, służące do obrony okrężnej. Zaletą ich były minimalne wymiary i możliwość niemal całkowitego ukrycia strzelca. Były więc trudne do trafienia, a jednocześnie miały możliwość okrężnego ostrzału. Uzbrojeniem miał być karabin maszynowy MG-34 lub MG-42 (7,92 mm ), który mógł być ustawiony w różny sposób, m.in. na specjalnie skonstruowanej podstawie fortecznej. W Sochaczewie spotykamy tzw. Rindstand forteczny, znany m.in. z Festung Warschau.

Był to schron dla 3-osobowej załogi z ośmiokątnym pomieszczeniem bojowym. Grubość ścian części bojowej wynosi 80 cm, a ścian bocznych i tylnej - 60 cm. Otwór dla karabinu maszynowego ma średnicę 80 cm. Długość schronu wynosi 540 cm, szerokość - 300 cm.

"Tobruki" w Sochaczewie są bądź całkowicie ukryte ziemi, bądź zupełnie odkryte. Łącznie odnaleziono 3 samodzielne oraz jeden dostawiony do schronu piechoty. Ten ostatni składa się wyłącznie z części bojowej (z otworem na karabin maszynowy).

2. Schrony bierne piechoty

Są to schrony dla drużyny żołnierzy. Grubość ścian wynosi 1,5 m (odporność B1 "nowe"), wymiary: 770 cm na 770 cm, 780 cm na 780 cm, 750 cm na 760 cm. Izba ma wymiary 265 cm na 465 cm, posiada wyjście zapasowe. W Sochaczewie znajduje się 5 takich schronów.

3. Schrony na działa przeciwpancerne

Były to schrony bierne - "garaże" dla armat przeciwpancernych. Stanowiły one ochronę dla dział i działonów podczas ostrzału artyleryjskiego lub bombardowania. Po zakończeniu nawały ogniowej działo wytaczano ze schronu i ustawiano na jednej z przygotowanych uprzednio pozycji polowych. Grubość ścian wynosi 2 m (odporność B "nowe" ). Długość schronu wynosi 1270 cm, szerokość 670 cm. Wokół schronów w Sochaczewie nie zachowały się osłaniające schrony ani drogi do wtaczania dział na stanowiska ogniowe ani same stanowiska.

Łącznie w Sochaczewie znajdują się 4 schrony tego typu.

Ogólnie biorąc, schrony w Sochaczewie rozmieszczone są wzdłuż prawego i lewego brzegu Bzury, przy czym w części prawobrzeżnej schrony tworzyły ufortyfikowane "przedmoście", lewobrzeżne, drugą linię obrony opartą o naturalną przeszkodę tj. rzekę, jej dolinę i strome skarpy. Niektóre schrony dla dział zgrupowane są w pobliżu dróg wylotowych z Sochaczewa na zachód i południe.

Wśród obiektów Sochaczewa część tworzy punkt oporu. Jeden z nich znajduje się w pobliżu obecnych zakładów energetycznych blisko szosy w kierunku Warszawy i składa się z jednego schronu piechoty, dla działa i "Tobruku". Drugi znajduje się w okolicy rozwidlenia dróg w kierunku Wyszogrodu i Łowicza. Trzeci w bliskości ulic Panowej i Lubiejewskiej. Czwarty odkryto w pobliżu ulicy Gawłowskiej i Zieleńczej. Niestety, ze względu na rejon upraw polowych rowy dobiegowe (okopy), polowe stanowiska strzeleckie zostały zasypane, a teren zaorany i uprawiany.

Nie znaleziono dotychczas w literaturze szczegółowych opisów wydarzeń dotyczących bezpośrednio roli schronów w Sochaczewie podczas walk o miasto, przeprawy czy lotnisko w styczniu 1945 roku. O ich roli można wnioskować pośrednio, analizując opis działań wojennych na obszarze miasta.

16 stycznia 1945 roku oddziały armii radzieckiej wkroczyły do Sochaczewa. Przed przybyciem sił ogólnowojskowych wydzielone oddziały pancerne przecięły w rejonie Szymanowa i Paprotni szosę oraz linię kolejową Warszawa - Sochaczew. Pierwszym zadaniem oddziałów radzieckich było zdobycie sprawnego lotniska. W tym czasie żołnierze niemieccy z 391. DO (Dywizja Ochrony) i innych jednostek Wehrmachtu i SS wycofywali się w popłochu na kolejną rubież obrony: najpierw na Przedmoście Płock, później na linię dolnej Wisły B-Stellung - Przedmoście Włocławek. Ostatecznie miasto zostało wyzwolone z okupacji niemieckiej dopiero następnego dnia - 17 stycznia.

Zachowane do dziś obiekty fortyfikacyjne Sochaczewa nie były zdobywane. Nie ma na nich śladów trafień pocisków, odłamków lub eksplozji min, ładunków wybuchowych itd.

Stanowią jednak przykład i pamiątkę zarazem budownictwa obronnego z jednego konkretnego okresu i pojęcie o ówczesnych tendencjach w fortyfikacji niemieckiej.

Warto, odwiedzając miasto, poświęcić odrobinę czasu, by poznać i ten rozdział historii Sochaczewa, głównie w oparciu o ekspozycje Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Bitwy nad Bzurą, oraz przyjrzeć się tym mało znanym reliktom niedalekiej przeszłości miasta.

Marian Rochniński


Literatura:

  • Bogdanowski J., Architektura obronna w krajobrazie Polski. Od Biskupina do Westerplatte, PWN Warszawa - Kraków 1996.
  • Janowicz S., Wał Pomorski 1945, Materiał pomocniczy do kształcenia obywatelskiego, Warszawa 1995.
  • Miniewicz J., Perzyk B., Wał Pomorski, Warszawa 1997.
  • Opracowanie zbiorowe, Niemieckie fortyfikacje doliny Rudawy, [w:] Fortyfikacja, tom III, Warszawa-Kraków 1995.
  • Rawski T., Niemieckie umocnienia na ziemiach polskich w latach 1919-1945, [w:] "Studia i materiały do historii wojskowości" tom XII, część I, Warszawa 1966, s. 181-301.
  • Rogalski M., Zaborowski M., Fortyfikacja wczoraj i dziś, Warszawa 1978, s. 265.
  • Rochniński M., Fortyfikacje niemieckie wokół Torunia z 1944 roku [w:] "Pomorze i Kujawy" nr 1 (8) 2000.
  • Sawicki T., Niemieckie wojska lądowe na froncie wschodnim czerwiec 1944 - maj 1945 (struktura), Warszawa 1987.

Publikacje powyższe nie wyczerpują listy wykorzystanych opracowań, ale stanowiły główną podstawę przy opracowywaniu niniejszego fragmentu dziejów Torunia. Niestety, brak jest opracowań metodycznych, które byłyby pomocne w organizowaniu np. wycieczek historycznych o powyższej tematyce.

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT