PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
4 (12)/2003
ISSN 1642-0853

Kanał wodny we Fromborku


Fromborski kanał wodny stanowi unikat w skali europejskiej jako pomnik średniowiecznej inżynierii. Ma długość prawie 5 km (dokładnie 4 976 m). Według innych źródeł liczy 5 846 m. Kiedy dokładnie powstał nie wiadomo. Nie jest wymieniany w dokumencie lokacyjnym miasta Fromborka, należy więc przypuszczać, że w 1310 r. jeszcze go nie było. Prawdopodobnie powstał w pierwszych dziesiątkach lat po lokacji miasta. Pierwsze wzmianki w dokumentach o istnieniu młyna wodnego pojawiają się na początku XV w. Budowa takiego młyna musiała być poprzedzona wykopaniem kanału. Pierwsza wzmianka w dokumentach o samym kanale pochodzi z 1427 r. Nie jest więc prawdą legenda mówiąca, że zaprojektował go Mikołaj Kopernik, gdyż ta hydrotechniczna budowla powstała zanim słynny astronom przyszedł na świat.

Samo przedsięwzięcie budowy kanału wynikało z niekorzystnego położenia miasta z dala od rzek. W momencie lokalizacji pierwszej osady u stóp Wzgórza Katedralnego pojawił się problem jej zaopatrzenia w bieżącą wodę, która musiała napędzać młyny, zaspokajać potrzeby sanitarne i przeciwpożarowe, stanowić wodę pitną dla ludzi i zwierząt, a także służyć celom obronnym i przeciwpowodziowym. Wykopanie kanału pozwoliło skierować część wód pobliskiej rzeki Baudy do Fromborka. Początek kanału znajduje się w miejscowości Krze (obecnie teren w pobliżu wsi Bogdany), gdzie wzniesiono zaporę i jazy na Baudzie. Przedsięwzięcie wymagało dokładnych pomiarów wysokościowych. Woda musiała mieć pewną bystrość, aby mogła napędzać młyny. Znaczna odległość utrudniała zadanie. Wykorzystano więc maksymalnie wszystkie właściwości terenu, przez który trzeba było poprowadzić kanał. Było to nieregularne zbocze wyżyny, biegnące szerokim półkolem i nachylone ku rzece Baudzie oraz w kierunku Zalewu Wiślanego. Kanał wytyczono wzdłuż tego zbocza ucinając jedną jego część, a z uzyskanej ziemi usypując wał po przeciwnej stronie kanału. Koryto kanału tworzył więc ów wał z jednej strony, a zbocze z drugiej strony. Dzięki temu uniknięto głębokiego kopania. Aby utrzymać ciągły spadek koryta na tak dużej odległości, początek kanału umieszczono możliwie wysoko. To pociągnęło za sobą konieczność podniesienia poziomu Baudy za pomocą śluzy. Kanał biegł ku miastu, następnie ciągnął się u stóp Wzgórza Katedralnego, a potem skręcał w kierunku Zalewu Wiślanego i uchodził do tego zbiornika na terenie portu. Dolny odcinek o długości 766 m biegnący przez miasto miał przekrój prostokątny i głębokość około 2 m. Ściany pionowe stanowiły mury oporowe z kamienia polodowcowego, często łupanego. W górnej części, położonej poza miastem, kanał miał przekrój trapezowaty o wymiarach 3 m szerokości w dnie, 5 m szerokości u góry i nachyleniu skarp 1:1,5.

Wody kanału napędzały młyn zbożowy i dwa młyny garbarskie. W 1571 r. nad kanałem została zbudowana przez Stanisława muratora wieża wodociągowa zwana obecnie Wieżą Wodną. Wewnątrz mieściło się urządzenie czerpakowe wykonane przez wrocławskiego rurmistrza Walentego Hendla na zlecenie kapituły. Zachował się dokument umowy podpisanej między kapitułą a Walentym Hendelem na budowę przez tego mistrza "biegłego w sztuce rurarskiej" wodociągu, który miał zapewnić zaopatrzenie w wodę Wzgórza Katedralnego. W dokumencie tym napisano, że: mistrz Walenty, ma skierować i doprowadzić Wymienionej Czcigodnej Kapitule wodę z kanału młyńskiego we Fromborku na wzgórze do Katedry, a ponadto również oddzielnie kanonikom na ich podwórze i do mieszkań, tak wewnątrz, jak i na zewnątrz dziedzińca katedralnego. Wymieniony mistrz zobowiązał się wykonać tę robotę z całą starannością, doskonale i trwale, aż do zbiornika wodnego z dwiema rurami i jeśli tylko tak długo kraj z Bożą pomocą będzie pozostawał w pokoju, uruchomić i ukończyć, za którą to robotę Czcigodna Kapituła dwieście talarów i dwanaście korcy zboża po ukończeniu i zupełnym sporządzeniu i nie pierwej jemu zapłaci, zanim dzieło nie zostanie uznane i przyjęte. W umowie tej postanowiono też, że mistrz Walenty: [...] winien będzie wykonać całe dzieło z wyjątkiem jedynie budowy pomieszczenia dla koła, wieży i skrzyni rozdzielczej dla rur, które Czcigodna Kapituła wraz z częściami mosiężnymi, które mają być odlane i sporządzone we Wrocławiu (co będzie opiewało na około osiemdziesiąt dwa talary), jak również inne potrzebne materiały, jak drewno, żelazo, stal wraz z obręczami do koła wodnego, własnymi pieniędzmi ma zapłacić i dostarczyć; ponadto jeszcze Czcigodna Kapituła przyrzekła dać mistrzowi Walentemu odszkodowanie za odzież [...]. Po podpisaniu umowy mistrz Walenty przystąpił do szykowania elementów instalacji, a kapituła podpisała kolejną umowę ze [...] Stanisławem muratorem o wybudowanie wieży za uzgodnione 100 marek, 6 beczek napoju stołowego, 15 korcy pszenicy [...].

Budowa trwała około roku, a po jej zakończeniu Frombork mógł się pochwalić jednym z pierwszych na świecie wodociągów, w którym wykorzystywano energię samej wody (pierwszy tego typu wodociąg powstał w 1548 r. w Augsburgu). Woda płynąca kanałem poruszała wielkie koło wodne, a jego energia napędzała zamknięty łańcuch z przyczepionymi do niego czerpakami. Łańcuch wędrował wokół dwóch wałów. Dolny był przedłużeniem osi koła wodnego, a górny znajdował się na szczycie wieży. Czerpaki napełniając się wodą w najniższym punkcie, przesuwały się następnie wraz z łańcuchem w górę i tu w momencie obrotu na górnym wale woda wylewała się z nich do zbiornika umieszczonego na szczycie wieży. Stąd rurami wydrążonymi z pni sosnowych, spływała do warowni i do domów kanoników. Urządzono tam nawet fontanny w ogrodach.

Wodociąg ukończono w 1572 r. i działał bez zarzutu przez około 60 lat. Potem przeprowadzono pierwszy remont, gdyż rury zaczęły gnić, a mechanizmy zawodzić. W pewnym okresie wodociąg prawie całkiem został unieruchomiony, lecz dzięki pomocy biskupa Teodora Potockiego, który ofiarował drewno z własnych lasów, dokonano jego naprawy w 1720 r. Urządzenie działało do 1778 r. Zachowana do dziś wieża posiada w dolnej części układ cegieł pozwalający wnioskować o jej pochodzeniu z połowy XVI w. Jest to pozostałość średniowiecznego młyna. Górna część wieży została zbudowana później w 1571 r.

Kanał nieczynny jest od 1945 r. Na terenie miasta został w znacznym stopniu zasypany, pozostawiono tylko odcinek ujściowy poniżej Wieży Wodnej. Można tam zaobserwować kamienną konstrukcję ścian kanału. Powyżej Fromborka kanał jest dość dobrze zachowany i całkowicie czytelny w terenie, choć nie płynie nim woda. Jedynie niewielki odcinek powyżej miasta został w niedawnym czasie zasypany.

Bauda, z której kanał czerpał wodę, jest największą rzeką wypływającą z Wysoczyzny Elbląskiej. Ma długość 59 km, a powierzchnia jej dorzecza liczy 316,1 km2. Uchodzi do Zalewu Wiślanego około 2 km na północ od Fromborka.

Justyna Kozłowska

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT