PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
4 (12)/2003
ISSN 1642-0853

Nadbużański Park Krajobrazowy


To jeden z najpiękniejszych i największych parków krajobrazowych w Polsce. Tworzony w latach 1993 - 2002 wraz z otuliną zajmuje obszar 113 671,7 ha. Rozciąga się wzdłuż Bugu od ujścia rzeki Tocznej do ujścia Liwca w Kamieńczyku, a także obejmuje fragment dolnej Narwi. Na niepowtarzalny urok Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego wpływa w decydującym stopniu zachowana w stanie naturalnym dolina rzeki.

Z ustawy o ochronie przyrody wynika, że w parkach krajobrazowych grunty rolne, leśne, a także inne nieruchomości pozostawia się w gospodarczym wykorzystaniu, a celem ich tworzenia jest zachowanie wartości przyrodniczych i kulturowych, które występują na tym terenie, zakładając, że nadal będzie prowadzona gospodarka rolna i leśna. W praktyce dla rolników zamieszkujących te tereny oznacza to, że mają prawo gospodarować tak, jak to czynili dotychczas oni i ich poprzednicy. Zasady gospodarowania zostały zawarte w rozporządzeniu wojewody mazowieckiego, który utworzył park w obecnym jego kształcie. Ustanowione ograniczenia wywołują obawy szczególnie wśród samorządów, ale wiele z nich, jak chociażby zakaz zanieczyszczania terenu, wypalania resztek roślinnych, zabijania dziko żyjących zwierząt bądź niszczenie ich nor i legowisk wynikają z różnych ustaw oraz dotyczą terenu całego kraju.

Obszar parku podzielono na 4 strefy, w których stosowane są różne formy gospodarowania. Jedynie w I strefie, do której zaliczono rezerwaty, tereny wyłączone są ze wszelkiej działalności gospodarczej, jakkolwiek ingerencja człowieka jest dopuszczalna, gdyż nie są to rezerwaty ścisłe. Obejmuje ona powierzchnię zaledwie 570 ha. Strefę II stanowią lasy, łąki, doliny rzek, korytarze ekologiczne, natomiast do strefy III zaliczono grunty rolne - z prowadzoną normalnie gospodarką. Zabudowa wiejska i letniskowa włączone zostały do strefy IV.

Bug toczy wody swym odwiecznym rytmem, meandrując pośród bezkresnych połaci łąk i szumiących lasów. Tworzy liczne zakola, piaszczyste łachy, porośnięte zaroślami wierzbowymi wyspy, a także charakterystyczne starorzecza o specyficznej florze i faunie. Jako władca tej krainy corocznie zmienia jej wygląd, świadczą o tym podmyte brzegi i urwiste skarpy z wystającymi korzeniami drzew oraz ciągle zmieniające się koryto. Bug to rzeka ciągle dzika i nieujarzmiona, wabiąca swą tajemniczością i siłą.

Oprócz rzeki bardzo urozmaicona jest cała dolina, tuż obok ciepłolubnych muraw w obniżeniach terenu występują oczka wodne i torfowiska. Nadbużańskie łąki z samotnie stojącymi drzewami i kępami zarośli wierzbowych ciągle zmieniają swe barwy, porastając coraz to nowym kwieciem. Suche bory sosnowe graniczą z wilgotnymi i ciemnymi olsami i nadrzecznymi łęgami. Dzięki takiemu zróżnicowaniu obszar parku to środowisko życia wielu gatunków roślin i zwierząt, które dzięki zachowanej bioróżnorodności znajdują tu odpowiednie warunki do rozwoju. Wiele z nich to gatunki chronione, zagrożone wyginięciem i mające nad Bugiem swoje główne ostoje. Szczególnie cenne miejsca w parku objęte są ochroną rezerwatową, zachwycają one swym pięknem i spokojem. Na obszarze parku i otuliny znajduje się 12 rezerwatów przyrody. Ich łączna powierzchnia wynosi 567,76 ha. Są to rezerwaty częściowe o charakterze leśnym, florystycznym, ornitologicznym, krajobrazowym i torfowiskowym:

1. Biele - rezerwat florystyczny o powierzchni 27,90 ha, położony w gminie Ceranów. Został utworzony w 1989 r. w celu ochrony stanowiska pełnika europejskiego.

2. Bojarski Grąd - rezerwat florystyczny o powierzchni 7,02 ha położony w gminie Kosów Lacki. Utworzony w 1995 r. w celu ochrony zbiorowisk łąkowych i torfowiskowych z gatunkami chronionymi - pełnikiem europejskim i wielosiłem błękitnym.

3. Czaplowizna - rezerwat leśny o powierzchni 213,23 ha położony w gminie Łochów. Utworzony w 1980 r. w celu ochrony zbiorowisk leśnych (bory trzęślicowe i bagienne, olsy) oraz bogatej awifauny.

4. Jegiel - rezerwat leśny o powierzchni 18,54 ha położony w gminie Łochów. Utworzony w 1981 r. w celu ochrony zbiorowiska leśnego o naturalnym charakterze - olsu oraz rzadkim w tej części kraju borem świerkowym.

5. Moczydło - rezerwat faunistyczny o powierzchni 58,08 położony w gminie Stoczek. Utworzony w 1981 r. w celu ochrony śródleśnego jeziorka zasiedlanego przez wiele gatunków ptaków wodnych oraz płazów.

6. Sterdyń - rezerwat leśny o powierzchni 11,91 ha położony w gminie Ceranów. Utworzony w 1978 r. w celu ochrony wielogatunkowego, żyznego grądu z wieloma chronionymi i rzadkimi gatunkami roślin.

7. Śliże - rezerwat torfowiskowy o powierzchni 44,29 ha położony w gminie Jadów. Utworzony w 1981 r. Obejmuje dwa niewielkie jeziorka dystroficzne z charakterystyczną roślinnością dla zbiorowisk torfowiskowych.

8. Wilcze Błota - rezerwat krajobrazowy o powierzchni 89,26 ha, położony w gminie Łochów. Utworzony w 1996 r. Obejmuje różnorodne zbiorowiska roślinne, wykształcone na oligotroficznych glebach bielicowych, bagiennych oraz torfowych (zbiorowiska leśne - bory sosnowe i olsy, łąki, pastwiska, torfowiska).

9. Dzierżenińska Kępa - to wyspa o powierzchni 1,2 ha położona w nurcie Narwi koło wsi Dzierżenin w gminie Pokrzywnica. Rezerwat ten utworzono w 1991 r. Ze względu na położenie w szerokim nurcie rzeki, wyspa jest dogodnym miejscem występowania wielu gatunków ptaków wodnych i wodno-błotnych.

10. Dębniak - rezerwat leśny o powierzchni 20,84 ha, położony w gminie Korczew. Utworzony w 1978 r. w celu zachowania starodrzewu dębowego o charakterze naturalnym.

11. Kaliniak - rezerwat leśny o powierzchni 54,41ha położony w gminie Korczew. Utworzony w 1979 r., obejmuje zachowane w stanie naturalnym zbiorowiska grądowe i łęgowe z rzadkimi i chronionymi gatunkami roślin.

12. Przekop - rezerwat leśny w gminie Korczew o powierzchni 21,08 ha, obejmujący fragment lasu pochodzenia naturalnego, charakterystycznego dla okolic nadbużańskich. Utworzony w 1964 r.

Niekiedy niepozorne bagienka to oazy kipiące życiem, chronione jako użytki ekologiczne. Do końca roku 2002 powołano 62 użytki ekologiczne o łącznej powierzchni 226,70 ha. Są to głównie śródleśne bagna znajdujące się na obszarze gruntów Lasów Państwowych. Sędziwe i okazałe drzewa, pamiętające dawne dzieje tej ziemi, to pomniki przyrody, zwłaszcza dorodne dęby i lipy czyniące niesamowite wrażenie. Na obszarze parku i otuliny znajduje się 218 pomników przyrody. Najczęściej chronione są dęby szypułkowe, lipy drobnolistne, klony zwyczajne i jesiony wyniosłe. Do najbardziej okazałych pomników przyrody należą:

  • lipa drobnolistna, o obwodzie pnia 637 cm, we wsi Miednik, gm. Stoczek,
  • dąb szypułkowy, o obwodzie pnia 635 cm, we wsi Ocięte, gm. Sadowne,
  • grupa jałowców pospolitych, o obwodach pni do 68 cm, we wsi Wszebory, gm. Ceranów,
  • aleja lipowa w Ceranowie o długości 3 km - 443 drzewa o obwodach pni do 460 cm.

Te wszystkie cudowne miejsca świadczą o wartości przyrodniczej. Spośród 1300 gatunków roślin tworzących 118 zespołów i zbiorowisk roślinnych, 34 to gatunki podlegające ochronie ścisłej, a 13 - objętych jest ochroną częściową. Do najciekawszych należą: w lesie - lilia złotogłów, orlik pospolity, pełnik europejski, parzydło leśne, nasięźrzał pospolity, widłaki - goździsty, jałowcowaty, spłaszczony; na bagnach - rosiczka okrągłolistna, wąkrota zwyczajna, wełnianka pochwowata. W charakterystycznych murawach piaskowych rosną kocanki piaskowe, jastrzębiec polski, tymotka Boehmera. Około 170 gatunków zalicza się do rzadkich w skali kraju bądź regionu. W świecie zwierząt na czoło wysuwają się ptaki. Spośród 207 gatunków tu występujących aż 155 to gatunki lęgowe. Płochliwe bociany czarne czy orliki krzykliwe to mieszkańcy niedostępnych śródleśnych ostępów. Paradne żurawie z rana obwieszczające swą donośną pieśń, niosącą się wśród mgieł. Znaczna część ornitofauny to gatunki związane z rzeką i terenami podmokłymi. Warto wymienić takie gatunki, jak: sieweczka - obrożna i rzeczna, rybitwy - rzeczna, białoczelna i czarna, kulik wielki, rycyk, bekas, brodziec krwawodzioby i piskliwy. Prawdopodobnie przylatuje tu rzadko spotykana kraska.

Nie tylko jednak przyroda kształtuje wizerunek tej ziemi. Są to także ludzie, którzy z tą przyrodą żyją w harmonii, tworzą historię i kulturę regionu. Zagubione wśród łąk i lasów wioski z ich życzliwymi mieszkańcami, starymi chatami pokrytymi jeszcze niekiedy strzechą i ozdobnymi okiennicami przywołują obrazy z przeszłości. Coraz rzadsze wiatraki i młyny wodne, przydrożne krzyże i kapliczki oraz położone wśród łąk stare stodółki i brogi także tworzą architekturę ludową znakomicie wkomponowaną w tutejszy krajobraz. Spuściznę kulturową i historyczną stanowią również miejsca martyrologii i pamięci narodowej, liczna jest zabytkowa architektura sakralna, a także zespoły dworskie i pałacowe z otaczającymi je parkami.

Do cenniejszych zabytków zaliczyć należy: barokowy kościół w Sterdyni (1782 r.), drewniane dworki w Baczkach (XVIII w.) i w Paplinie (poł. XIX w.), pałace w Starej Wsi (XVII w.), w Ceranowie (1877 r.), w Sterdyni (II poł. XVIII w.), a także w Korczewie (XVIII w.). Należy także wspomnieć o dobrze zachowanym średniowiecznym układzie urbanistycznym z wydłużonym rynkiem miasta Pułtusk. Z tego okresu zachowała się wieża ratuszowa (poł. XV w.), a także mury miejskie z dwiema basztami.

Z nadbużańskim krajobrazem związani są "wielcy" tego świata. W Zuzeli urodził się Prymas Tysiąclecia ks. kardynał Stefan Wyszyński. Na ziemiach tych wypoczywali, mieszkali i tworzyli między innymi Maria Dąbrowska, Melchior Wańkowicz czy Szymon Kobyliński.

Cały ten ogrom bogactwa przyrodniczo-kulturowego powoduje, że Nadbużański Park Krajobrazowy jest wyjątkowy i jedyny w swoim rodzaju. Z pewnością są to tereny nie w pełni odkryte, dlatego też działania Zarządu Nadbużańskiego Parku Kraj-obrazowego zmierzają do ich popularyzacji i upowszechnienia tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju. Prowadzona na szeroką skalę edukacja przyrodnicza nie tylko wśród młodzieży szkolnej ma zainteresować, a przede wszystkim zmienić postawę wobec otaczającej przyrody.

Efekty są widoczne. Młodzież chętnie włączyła się w program ochrony dziuplaków, inwentaryzacji ciekawych przyrodniczo miejsc, uczestniczy w sprzątaniu lasu, opiekuje się ścieżkami przyrodniczymi. Prowadzona przez Zarząd Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego czynna ochrona (np. leczenie drzew, poprawa stosunków wodnych w rezerwatach, ochrona gniazd bociana białego) przyczynia się do zachowania środowiska przyrodniczego.

Mamy nadzieję, że dzięki takim działaniom przez długie jeszcze lata dolina Bugu napawać będzie radością przyjeżdżających tu turystów.

Grażyna Orłowska

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT