PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
4 (12)/2003
ISSN 1642-0853

Spotkania u źródeł Pilicy, Czarnej Przemszy i Warty


Klub Turystyczny "Ostańce" PTTK w Zawierciu podjął ogłoszoną przez Zarząd Główny PTTK akcję "Spotkania u źródeł rzek", organizując 25 maja - w pierwszym dniu akcji - wycieczkę pieszą (ogłoszoną w miejscowej prasie) do źródeł trzech rzek: Pilicy i Czarnej Przemszy (ważniejszych dopływów rzeki Wisły) oraz Warty (największego dopływu Odry). W wycieczce wzięło udział 23 osoby.


Tu było jeszcze tej zimy źródło rzeki Pilicy


200 m od wyschniętego źródła rzeki Pilicy

Wędrówkę rozpoczęto w miejscowości Pilica, dokąd dojechano autobusem PKS. Samego miasteczka, chociaż ma sporo zabytków, nie zwiedzano, ponieważ często jest przez nas odwiedzane podczas innych wycieczek. Powędrowano brzegami stawów utworzonych w górnym biegu rzeki. Za stawami zwiedzono zabytkowy cmentarz żydowski położony na stoku. W jego pobliżu znajdują się aktualne źródła rzeki Pilica. Jednak miejsce, gdzie jeszcze zimą był wypływ zarośnięte było łopianami, a przepust pod okalającą je drogą - pusty. Dalej brzegi są niedostępne z powodu ogrodzonych działek, a wody nie widać. Około 200 m od źródeł płynie już szeroka i wartka struga, z obu stron zasilana licznymi wywierzyskowymi wypływami. Warto jednak zaznaczyć, że zjawiska krasowe powodują zmienność lokalizacji źródeł na terenie całej Jury Krakowsko-Częstochowskiej - jest wiele takich miejsc, gdzie w latach zwiększonych opadów potok się pojawia, w innych zaś pozostaje sucha dolina. W pamiętnym z powodzi roku 1997 rzeka Pilica zaczęła wypływać pod stodołą w odległym o około 5 km Ryczowie i wyżłobiła sobie koryto głębokie na około 1 m, rozmywając leśną drogę. Płynęła tak przez około 2 miesiące i ponownie zanikła.


Wywierzyskowy wypływ ze szczelin skalnych Czarnej Przemszy w Bzowie

Dalsza trasa wiodła bezwodnymi terenami Jury przez Wolę Kocikową, Morusy i bukowe lasy do Bzowa, gdzie znajdują się wywierzyskowe źródła Czarnej Przemszy. Tu ze szczelin skalnych wypływa woda obfitym strumieniem. Jest to typowe dla Jury zjawisko krasowe, zwłaszcza dla jej zachodniej krawędzi, zwanej kuestą. Niestety, teren ten jest bardzo zanieczyszczony przez miejscową ludność, pełno tu śmieci. W budżecie miasta Zawiercia (Bzów jest wiejską dzielnicą tego miasta) znajdują się środki na rewitalizację tego miejsca. Miejmy więc nadzieję, że miejsce to wypięknieje.

Z Bzowa jest tylko 3 km do Kromołowa - również dzielnicy Zawiercia - gdzie w centrum znajdują się wywierzyskowe źródła rzeki Warty. W miejscu, w którym wybija najobfitsze źródło stoi murowana kapliczka, ale wypływ wyprowadzono podziemnym kanałem po około 20 m, obmurowując kamiennym jurajskim kamieniem nie tylko wylot, ale i część koryta. Niestety, trudno tu utrzymać czystość, ustawicznie do potoku wrzucane są odpadki.

Zasadnicza trasa wycieczki miała 18 km. Jednakże niektórzy uczestnicy wydłużyli ją i powędrowali jeszcze do odległych o około 5 km źródeł potoku Rak. Są to jedne z najciekawszych wywierzyskowych źródeł i obecnie trwa procedura uznania ich wraz ze stawem poniżej za użytek ekologiczny "Łakotnik". Andrzej Tyc w Najciekawszych obiektach i zjawiskach przyrody nieożywionej Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd tak napisał: Najwyższymi walorami przyrodniczymi charakteryzuje się wśród tego typu źródeł Łakotnik. Źródła podkuestowe oraz ich specyficzny we wspomnianych ślepych dolinach charakteryzują się niewielką wydajnością pojedynczego wypływu - zaledwie kilka litrów na sekundę - i występowaniem w całych zespołach. W przypadku Łakotnika wypływy mają miejsce ze szczelin w skarpach otaczających uroczysko oraz w dnie stawu, który utworzył się w dolinie wskutek spiętrzenia wód dla młyna. Jest to wspaniały przykład wypływów pulsujących, tzw. gotujących się źródeł. Łącznie strefa źródliskowa daje wypływ o wydajności 100-150 l/s.

Planowane są dalsze wycieczki klubowe do wywierzyskowych źródeł dopływów Pilicy: Krztyni i Białki oraz dopływu Białej Przemszy - Centurii.

Andrzej Stróżecki

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT