PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
3 (11)/2003
ISSN 1642-0853

Spotkania u źródeł


Klub Turystyczny "Ostańce" PTTK w Zawierciu podjął ogłoszoną przez Zarząd Główny PTTK akcję "Spotkania u źródeł rzek" i zorganizował w niedzielę 25 maja, czyli w pierwszym dniu akcji, ogłoszoną w miejscowej prasie wycieczkę pieszą do źródeł trzech rzek: Pilicy i Czarnej Przemszy - ważniejszych dopływów rzeki Wisły, oraz Warty - największego dopływu Odry. W wycieczce wzięło udział 23 turystów.

Wędrówkę rozpoczęto w miejscowości Pilica, dokąd dojechano autobusem PKS. Samo miasteczko, chociaż ma sporo zabytków, nie zwiedzano, bo często tam bywamy w czasie innych wycieczek. Powędrowano brzegami stawów utworzonych w górnym biegu rzeki. Za stawami zwiedzono zabytkowy cmentarz żydowski, położony na stoku. W jego pobliżu znajdują się aktualne źródła rzeki Pilica. Jednak miejsce, gdzie jeszcze zimą był wypływ obecnie jest zarośnięte łopianami, a przepust pod okalającą je drogą jest suchy. Brzegi dalej są niedostępne ze względu na ogrodzone działki, a wody nie widać. Wystarczy jednak dostać się na brzeg dostępny o około 200 m od źródeł, by stwierdzić, że płynie już szeroka i wartka struga z obu stron zasilana licznymi wywierzyskowymi wypływami. Warto jednak zaznaczyć, że zjawiska krasowe powodują zmienność lokalizacji źródeł na całej Jurze - jest wiele takich miejsc, gdzie w latach "tłustych" pojawia się potok, a w latach "chudych" pozostaje sucha dolina. W powodziowym roku 1997 rzeka Pilica zaczęła wypływać spod stodoły w odległym o ok. 5 km Ryczowie i wyżłobiła sobie koryto głębokie na ok. 1m, rozmywając drogę. Płynęła tak przez około dwa miesiące i ponownie zanikła. Dalsza trasa wiodła bezwodnymi terenami Jury przez Wolę Kocikową, Morusy i bukowe lasy giebelskie do Bzowa, gdzie znajdują się wywierzyskowe źródła Czarnej Przemszy. Tu ze szczelin skalnych wypływa woda obfitym strumieniem. Jest to typowe dla Jury zjawisko krasowe, zwłaszcza dla jej zachodniej krawędzi zwanej kuestą. Niestety, teren ten jest mocno zanieczyszczony przez miejscową ludność, pełno tu śmieci. W budżecie miasta Zawiercia, bo Bzów jest wiejską dzielnicę tego miasta, znajdują się środki na rewitalizację tego miejsca, miejmy więc nadzieję, że to miejsce wypięknieje.

Z Bzowa już tylko 3 km do Kromołowa - też dzielnicy Zawiercia. Tu w centrum miejscowości znajdują się wywierzyskowe źródła rzeki Warty. Na miejscu, gdzie wybija najobfitsze źródło stoi murowana kapliczka, ale wypływ wyprowadzono podziemnym kanałem mającym około 20 m, obmurowując wapiennym jurajskim kamieniem nie tylko wylot, ale także część koryta. Niestety, trudno utrzymać czystość, ustawicznie do potoku wrzucane są odpadki. Ta zasadnicza trasa wycieczki miała 18 km. Znaleźli się jednak uczestnicy, którym nie było dość i powędrowali jeszcze do odległych o ok. 5 km źródeł potoku Rak. Są to jedne z najciekawszych, wywierzyskowych źródeł i obecnie trwa procedura uznania ich wraz ze stawem poniżej za użytek ekologiczny "Łakotnik". Andrzej Tyc w Najciekawszych obiektach i zjawiskach przyrody nieożywionej Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd tak napisał: Najwyższymi walorami przyrodniczymi charakteryzuje się wśród tego typu źródeł Łakotnik. Źródła podkuestowe oraz ich specyficzny we wspomnianych ślepych dolinach charakteryzują się niewielką wydajnością pojedynczego wypływu - zaledwie kilka litrów na sekundę i występowaniem w całych zespołach. W przypadku Łakotnika wypływy mają miejsce ze szczelin w skarpach otaczających to uroczysko oraz w dnie stawu, który utworzył się w dolinie wskutek spiętrzenia wód dla młyna. Jest to wspaniały przykład wypływów pulsujących, tzw. gotujących się źródeł. Łącznie strefa źródliskowa daje wypływ o wydajności 100-150 l/s. Tydzień wcześniej odbyła się również liczna, bo 17-osobowa wycieczka klubowa o charakterze przyrodniczym na łąki koło Wiesiółki, gdzie kwitnie chroniony pełnik europejski.

Andrzej Stróżecki

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Elżbieta Matusiak-Gordon (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Maria Janowicz, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk, Korekta: Elżbieta Matusiak-Gordon
Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych, zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji nadesłanych tekstów, nie odpowiada za treść zamieszczanych komunikatów i ogłoszeń.
Za tekst i materiały ilustracyjne redakcja nie przewiduje honorariów autorskich.
ORIENT