PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
4 (8)/2002
ISSN 1642-0853

Z portretowej sali

Wincenty Terencjusz Jakub Pol (1807-1872)


W grudniu tego roku upływa 130 lat od śmierci tego wspaniałego "Polaka z wyboru" - tę piękną i barwną postać należy stale przypominać i eksponować - nie tylko okazjonalnie i rocznicowo. Przedstawiam więc krótki zarys biograficzny, portret bez beletrystycznych podmalowań i upiększeń.

Wincenty Terencjusz Jakub Pol urodził się 20 kwietnia 1807 roku w Lublinie; jego ojciec, Franciszek Ksawery Pohl (Poll) urodzony na Warmii w Reszlu w niemieckiej rodzinie, wywodzącej swój ród z Anglii, pracował jako urzędnik sądowy (był prawnikiem) w Lublinie, gdzie w 1800 roku poślubił Eleonorę Longcharnps de Beriet ze spolszczonej francuskiej rodziny kupieckiej ze Lwowa. Małżonkowie nabyli folwark Firlejowszczyznę pod Lublinem - obecnie w granicach miasta, ul. Łączyńska posesja nr 7.

W 1809 roku rodzina przeniosła się do Lwowa, tu ojciec kontynuował pracę w sądownictwie. Syn Wincenty otrzymał staranne wychowanie i wykształcenie w zakresie szkoły średniej. Rodzice i dzieci nawiązali towarzyskie i przyjazne stosunki z tamtejszym polskim środowiskiem.

Ojciec Wincentego wystąpił do dworu cesarskiego w Wiedniu z odpowiednio umotywowaną prośbą (narodowość i praca w państwowym sądownictwie) o nadanie mu tytułu szlacheckiego. W 1815 roku otrzymał tytuł z nazwiskiem von Pollenburg, którego syn również chętnie czasami używał, co niewątpliwie później ułatwiło mu warunki bytowe.

W 1822 roku Wincenty rozpoczął studia uniwersyteckie we Lwowie, pociągała go literatura polska i niemiecka. Wkrótce jego zamiłowania i zdolności poetyckie zwróciły na niego uwagę. W ten sposób poszerzał krąg znajomości i przyjaciół w naukowym środowisku Lwowa.

W 1823 roku zmarł ojciec Wincentego, który znalazł się w trudnych warunkach materialnych, ale nie zaniedbując nauki, podejmował na krótko różne prace zarobkowe, korzystając z opieki i pomocy starszego brata Franciszka. Skorzystał z sugestii poznanego wcześniej pracownika naukowego uniwersytetu wileńskiego Adama Jochera i w 1830 roku podjął prace zastępcy lektora języka niemieckiego na Uniwersytecie Wileńskim. Wszedł w nowe środowisko, zawierał nowe znajomości i przyjaźnie, zdobywał zaufanie.

Włączył się w przygotowawczą działalność państwową młodzieży wileńskiej. W trzeciej dekadzie kwietnia 1831 roku z grupą młodzieży uniwersyteckiej opuścił Wilno, by zbrojnie wziąć udział w powstaniu. Po kilku potyczkach doszło do znaczącej bitwy 8 lipca pod Szawlanii - powstańcy zostali rozbici i rozproszeni.

15 lipca 1831 roku Wincenty Pol otrzymał stopień podporucznika i w składzie oddziałów generałów Franciszka Rohlanda i Józefa Szymańskiego przekroczył pruską granicę, wojsko złożyło broń, zostało internowane. Pol przez dwa miesiące przebywał w obozie internowania, nawiązując w tym czasie kontakty ze środowiskiem naukowym Królewca. Zwolnienie z obozu internowania zawdzięczał niewątpliwie doskonałej znajomości języka niemieckiego oraz nazwisku von Pollendorf, a również interwencji znajomych i przyjaciół nieżyjącego ojca.

Z Prus wyjechał do Wielkopolski, gdzie pierwszy raz spotkał się z Mickiewiczem, poznał jego przyjaciół i otrzymał adresy wielkiej emigracji polskiej na Zachodzie. Wyjechał do Drezna, Francji, na Podole, Wołyń i Ukrainę. W czasie swych podróży nawiązał znajomości m.in. z generałem Józefem Bemem, Maciejem Mielżyńskim, Dezyderym Chłapowskim i in. Serdeczne stosunki nawiązał z Franciszkiem Ksawerym Krasickim. Szczególnie duże zainteresowanie wykazał Tatrami i Zakopanem, w którym dłużej przebywał w 1835 roku.

W maju 1836 roku osiadł w charakterze administratora wsi Kalwica niedaleko Sanoka, w dobrach Krasickiego; tam podjął działalność społeczno-oświatową wśród chłopów, narażając się tym miejscowej szlachcie. W 1837 roku zawarł związek małżeński z Kornelią Olszewską. Małżonkowie zamieszkali w Lesku, stanowiącym własność Ksawerego Krasickiego. Pol rozpoczął długie wędrówki po Karpatach, badając ich budowę geologiczną i korespondował z Tytusem Działyńskim w sprawie odkrytych źródeł ropy naftowej w rejonach Jasła, Krosna i Sanoka.

Z początkiem 1840 roku zamieszkał w Mariampolu pod Gorlicami w małym folwarku ofiarowanym przez Tadeusza Skrzyńskiego - dochód z folwarku był podstawą utrzymania rodziny. Rok 1842 był szczytowym w jego twórczości poetyckiej i badaniach terenowych.

Wiosną 1845 roku podróżował jako wysłannik Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego do Grazu, Wiednia i Brna. W lutym 1846 roku był z rodziną w gościnie w majątku Tytusa Trzecieskiego koło Krosna i tam 22 lutego w czasie napadu chłopów na dwór Pol został pobity i wywieziony w kierunku Jasła. Uwolnienie zawdzięcza wojsku austriackiemu. 26 lutego br. Pol został aresztowany pod zarzutem utrzymywania kontaktów z rabacją Jakuba Szeli - został zwolniony dopiero 6 lipca 1846 roku; ostatecznie ustalono, że miał wprawdzie informacje o przygotowaniach do powstania, ale wiadomości te uznał za nieprawdziwe, zlekceważył je i śledztwo umorzono.

Pol bardzo chętnie przebywał w środowiskach arystokracji rządowej; był czynny w Towarzystwie Doborczynności, które prowadzone było przez panie z arystokracji. Przez ponad rok był redaktorem w bibliotece Naukowego Zakładu imienia Ossolińskich - w jego sprawach odbywał liczne podróże m.in. do Poznania, Lipska i Drezna.

W 1849 roku spotkał w Wiedniu poznanego wcześniej ministra oświaty L. Thuna, który zaproponował mu objęcie katedry historii literatury polskiej na Uniwersytecie Krakowskim, Pol odmówił, tłumacząc się brakiem dostatecznego przygotowania naukowego, natomiast sugerował utworzenie na uniwersytecie katedry geografii. 8 listopada 1849 roku Pol, postanowieniem cesarza z 12 listopada 1849 r., został mianowany profesorem nadzwyczajnym "geografii powszechnej, fizycznej i porównawczej" na Uniwersytecie Jagiellońskim (pierwszej katedry geografii w Polsce). Pol w zakresie geografii był samoukiem, chociaż w tej dziedzinie posiadł rozległą wiedzę. Środowisko naukowe Krakowa serdecznie go witało, w tym samym roku został mianowany przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie członkiem Oddziału Nauk Moralnych, a 19 stycznia 1850 roku Wydział Filologii Uniwersytetu Krakowskiego nadał mu tytuł doktora honorowego.

Wykłady geografii stały się swoistą rewelacją. Wykłady Pola odbywały się w przepełnionej publicznością sali, co skłoniło dziekanat do wydania zarządzenia zabraniającego uczęszczania na wykłady niezapisanym na studia. Z inicjatywy Pola zorganizowano 10-godzinny cykl popularnych wykładów, które obok inicjatora prowadzili trzej inni wykładowcy. Wprowadził praktyczny kurs geografii fizycznej, w tym celu organizował naukowe wycieczki w okolice Krakowa, w Tatry i Pieniny.

1 stycznia 1853 roku Pol został zdymisjonowany wraz z profesorami A. Z. Helzem, J. Zielonackim i A. Maleckim, a katedrę geografii zlikwidowano. Powodem dymisji było podejrzenie o brak lojalności wykładowców wobec rządu. (Donos Antoniego Walewskiego o patriotycznej manifestacji studentów w Dolinie Kościeliskiej podczas wycieczki szkoleniowej w lecie 1852 roku).

W tych warunkach Pol zajął się twórczością literacką, ukazując w niej swój głęboki sentyment do sarmatyzmu. Był goszczony w wielkopańskich dworach m.in. Dzieduszyckich, Zamojskich, Potockich, Leopolda Kromenberga, również często bywał finansowo przez nich wspierany. W 1855 roku zmarła Kornelia, jego żona. W 1858 roku ze składek społeczeństwa zakupiono mu folwark Firlejowszczyznę, należący niegdyś do jego rodziców, w 1860 r. przepisał własność na rzecz starszej córki Julii.

Oznaki zbliżającego się powstania w zaborze rosyjskim spowodowały zmianę spojrzenia Pola na sprawę polską i zaowocowały obraniem kierunku bardziej "w lewo". Później wystąpił z ostrą krytyką Watykanu za jego negatywny stosunek do powstania.

16 maja 1868 r. Pol poddał się operacji zdjęcia katarakty z jednego oka (na drugie nie widział od urodzenia). Operację przeprowadził okulista Lucjan Rydel, ojciec poety. Operacja nie udała się. Pomimo kalectwa Pol nadal był czynny w Krakowskim Towarzystwie Naukowym, wygłaszał referaty i pisał, dyktując. 14 marca 1871 roku Pol poślubił wdowę Anielę Rościszewską z domu Perraud, bezdzietną, wielbicielkę jego talentu. W maju 1872 roku został wybrany na jednego z pierwszych 12 członków czynnych Wydziału Filologii Akademii Umiejętności.

Zmarł w Krakowie 2 grudnia 1872 roku w domu nr 26 przy ulicy Szpitalnej, pochowany został w grobowcu rodziny Boguszów na Cmentarzu Rakowieckim. 13 października 1881 roku prochy jego przeniesiono do Krypty Zasłużonych w kościele oo. Paulinów na Skałce.

Mieczysław Michalski

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk,
Redakcja zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji tekstów.
ORIENT