PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
4 (8)/2002
ISSN 1642-0853

Walory turystyczne dziedzictwa kulturowego na Mazowszu


Wydaje się, że temat tego opracowania jest dla krajoznawców zrozumiały i nie może budzić większych wątpliwości. Autor powinien przede wszystkim przedstawić najciekawsze obiekty zabytkowe Mazowsza i omówić ich walory turystyczne. Jednakże im dłużej zastanawiałem się nad tym, jak ująć to zagadnienie, dochodziłem do przekonania, że temat może być bardzo różnie rozumiany. By ograniczyć dowolność ujęcia i wyznaczyć dokładny zakres tematyczny, należało zacząć od definicji podstawowych pojęć.

Pierwszym pojęciem, które wymaga zdefiniowania jest "dziedzictwo kulturowe". Od razu trzeba zwrócić uwagę na fakt, że w niektórych dokumentach pojawia się określenie "dziedzictwo kulturalne". Zgodnie z zapisem przyjętym w Paryżu w 1972 r. na Konferencji w Sprawie Ochrony Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego za dziedzictwo kulturowe uważa się:

  • zabytki: dzieła architektury, dzieła mo­numentalnej rzeźby i malarstwa, elementy i budowle o charakterze archeologicznym, napisy, groty i zgrupowania tych elemen­tów, mających wyjątkową wartość z punktu widzenia historii, sztuki lub nauki;
  • zespoły: budowli oddzielnych lub łączących, które ze względu na swą architekturę jednolitość lub zespolenie z krajobrazem mają wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historii, sztuki lub nauki;
  • miejsca zabytkowe: dzieła człowieka lub wspólne dzieła człowieka i przyrody, jak również strefy, a także stanowiska archeo­logiczne, mające wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historycznego, estetycznego, etnologicznego lub antropo­logicznego.

Obok pojęcia "dziedzictwo kulturowe" w Polsce używamy określeń m.in. takich jak: zabytek (ochrona zabytków), dobro kultury (ochro­na dóbr kultury), pomnik (pomniki historii). Są to pojęcia bliskoznaczne, ale nie jedno­znaczne. W niniejszym opracowaniu używam możliwie najszerszego pojęcia, jakim jest dziedzictwo kulturowe. Przypomnieć jednak wypada, że w polskiej ustawie mówi się o ochronie dóbr kultury. Zalicza się do nich: zabytki budownictwa, urbanistyki i architektury; zabytki etnograficzne; dzieła sztuk plastycznych (tzw. zabytki ruchome); pamiątki historyczne; obiekty archeologiczne i paleontologiczne; obiekty techniki i kultury materialnej.

A co kryje się pod pojęciem: walory turystyczne? Zostało ono bliżej sprecyzowane m.in. w uchwale GKKFiT nr 5/65 z 1965 r. Zakresem tego pojęcia objęto wówczas środowisko przyrodnicze, obiekty historyczne, zabytki, kulturę ludową, przejawy współczesnej gospodarki, techniki, kultury.

Podane w tym dokumencie przejawy kultury i życia społecznego służą systematyce jednostek osadniczych. Ich celem była klasyfikacja miejscowości w Polsce pod względem atrakcyjności turystycznej. Dziś do tej listy niewiele moglibyśmy dorzucić.

Jakie elementy decydują o walorach turystycznych? Na ten temat brakuje naukowych opracowań, a każdy krajoznawca wymienić je może na podstawie własnych przemyśleń i doświadczeń. Za najbardziej atrakcyjne może on uznać takie obiekty, które będą tylko jego wyborem. Dlatego Komisja Krajoznawcza ZG PTTK opracowała Kanon Krajoznawczy Polski.

Sadzę, że o walorach turystycznych określonego obiektu zabytkowego decydują wartości artystyczne, wartości historyczne, unikatowość obiektu, popularność zabytku, czyli jego obecność (rola TV, atrakcyjnych wydawnictw i środków masowego przekazu), tajemniczość i magia miejsca (legendy, opowieści, historie niezwykłe), otoczenie obiektu (park, rzeka, morze, góry, krajobraz), dostępność obiektu zabytkowego (dojazd, parkingi), zaplecze gastronomiczno-hotelowe.

Jeśli miałbym określić te walory jednym zdaniem, to należałoby stwierdzić, że o walorach turystycznych obiektu zabytkowego decyduje krajobraz kulturowy i przyrodniczy oraz właściwe przygotowanie tego obiektu dla turystów. Należałoby jeszcze dodać, że wszystkie funkcje (walory) należy dosto­sować do zabytku. Nie wolno zabytku przystosować do funkcji.

Gdy już odpowiedzieliśmy na pytanie, co możemy zaliczyć do dziedzictwa kulturowego i jak ocenić jego walory turystyczne, czas przystąpić do szczegółowej analizy najcenniejszych zabytków znajdujących się na Mazowszu. Jest oczywiste, że posiadają one swoją specyfikę, której korzenie tkwią niewątpliwie w historycznej przeszłości i położeniu Ma­zowsza. Warunki geograficzno-przyrodnicze nie były dla tych ziem zbyt łaskawe. Wprawdzie Mazowsze ma centralne położenie wśród ziem polskich, ale brak bogactw naturalnych i ubogie gleby nie stwarzały zbyt wielu szans dla rozwoju cennych obiektów kultury i sztuki. Niemniej warto zauważyć, że na Mazowszu archeolodzy odkryli najstarsze ślady osadnictwa już z okresu paleolitu. Stanowiska te rozmieszczone wzdłuż rzeki Świder pochodzą z ok. 8000 do 4500 lat p.n.e. Na ziemiach polskich podobne znaleziska odkryto jedynie w grotach koło Ojcowa.

Mazowia, kraina położona w regionie środkowej Wisły, była dzielnicą zacofaną, nie posiadającą cennych bogactw naturalnych. Od wieków była opisywana jako kraj rolniczy. Te cechy Mazowsza w sposób bezpośredni musiały odbić się na możliwościach ówczesnych władców-książąt mazowieckich, jak i możnowładców, a tych tutaj prawie nie było. Także szlachta była zbyt uboga i budowała raczej skromne dwory niż drogie pałace. Odrębności historyczne i etniczne Mazowsza widoczne są w działaniach artystycznych i w sztuce tego regionu. Mecenat artystyczny sprawował przede wszystkim książę i biskup płocki. Przypomnieć wypada rolę, jaką odegrał fundator brązowych drzwi płockich Aleksander z Malonne, który stworzył w Płocku wielki ośrodek artystyczny z niemałą grupą wybitnych artystów i rzemieślników, a zwłaszcza rzeźbiarzy, kamieniarzy i złotników. Płock był w okresie od końca XI w. do połowy XIII w. jedynym z ważniejszych, oczywiście obok Krakowa, ośrodków sztuki na ziemiach polskich. Istniejące od 1075 roku biskupstwo płockie odegrało równie wielką rolę w sztuce jak instytucje królewskie. Budownictwo romańskie w Płocku rozwijało się od 1079 r., gdy miasto stało się główną rezydencją Władysława Hermana. Obok płockiej "romańskiej katedry biskupiej" powstały w XI-XII w. słynne kościoły w Tumie pod Łęczycą i w Czerwińsku.

Ziemie na prawym brzegu Wisły narażone były na częste najazdy Prusów, Litwinów, Jadźwingów. Dlatego ta część Mazowsza była krajem średniowiecznych grodów. Władcy Mazowsza musieli radzić sobie z tymi problemami sami, gdyż od czasów Władysława Łokietka Mazowsze pozostało niezależne od władzy centralnej. Sytuacja taka trwała ponad 200 lat, aż do ostatecznego wcielenia tych ziem do Korony. Stało się to w roku 1526, kiedy to król Zygmunt Stary przybył do Warszawy, aby dokonać inkorporacji Mazowsza z resztą kraju. Okres przejściowy, w którym stopniowo wprowadzano wszystkie zmiany, trwał aż do roku 1577, gdy zniesione zostało namiestnictwo dla Mazowsza. Wydarzeniem ogromnej wagi dla jego dalszego rozwoju była decyzja króla Zygmunta Wazy o przeniesieniu w 1596 r. stolicy Polski z Krakowa do Warszawy.

Interesujące są dane na temat własności ziemskiej w II poł. XVI w. na Mazowszu. Biskupstwo płockie posiadało 5,5 miasta i 158 wsi. Opactwo czerwińskie 0,5 miasta i 48 wsi. Arcybiskupstwo gnieźnieńskie 2,0 miasta i 132 wsie. Opactwo płockie 2,0 miasta i 23 wsie.

Większość zamków na Mazowszu w II poł. XVI w. należała do króla (Płock, Warszawa, Rawa, Ciechanów, Liw, Czersk, Wyszogród, Sochaczew, Gostynin). Do kościoła należały zamki: prymasowski w Łowiczu i biskupi w Pułtusku. Tylko jeden zamek należał do szlachty. Był to Szreńsk, zbudowany przez wojewodę płockiego Feliksa Skrzeńskiego.

Ta sytuacja społeczno-kulturowa Mazowsza trwała długie lata. Opóźnienie w rozwoju gospodarczym zachowało jeszcze w XIX w. znaczne odrębności kulturowe. Znalazło to odbicie w istniejących na tym terenie dziełach sztuki i architektury.

Chciałbym zwrócić uwagę na fakt, że prawną ochroną obejmujemy dzisiaj nie tylko poszczególne obiekty i zespoły, ale rów­nież krajobraz rozumiany jako suma walorów przyrodniczych i kulturowych naszego środowiska, inaczej mówiąc, walorów turystycznych.

Z terenu Mazowsza na listę krajobrazów kulturowych podlegających szczególnej ochronie zespół ekspertów pod kierownictwem prof. Janusza Bogdanowskiego zaproponował następujące miejscowości: Opinogórę, Pułtusk, Kadzidło, Płock, Tum pod Łęczycą, Wyszogród, Czerwińsk, Górę Kalwarii oraz Modlin.

Do najcenniejszych obiektów zabytkowych na Mazowszu należy zaliczyć:

  • rezydencje książęce i biskupie: Płock, Pułtusk, Ciechanów, Radziejowice;
  • kościoły rzymskokatolickie: Czerwińsk, Brochów, Brok, Góra Kalwaria, Kobyłka, Płock, Przasnysz, Pułtusk, Radom, Radzymin, Sierpc, Szydłowiec, Węgrów, Wyszków, Wyszogród.
  • architektura obronna i pola historycznych bitew: Modlin, Kazuń, Radzymin, Mauzoleum Bitwy Warszawskiej z 1920 r., Studzianki-Magnuszew, zespół twierdzy Warszawa;
  • budownictwo drewniane: kurpiowskie i płockie skanseny ludowe w Sierpcu oraz "olenderskich", w sumie kilkaset obiektów w rejestrze, w tym około 100 budynków tzw. olenderskich w większości nie wpisa­nych do rejestru zabytków;
  • zespoły pałacowo-parkowe na wsi: Jabłonna, Mory, Sucha, Pertykozy, Osuchów, Otwock Wielki;
  • wiejskie kościoły drewniane. Cenne są kościoły drewniane, w liczbie około 100 obiektów, które stanowią poważną część sy­stematycznie ginącego dziedzictwa kulturowego. Bezpośrednią przyczyną tej sytuacji są nie tylko pożary kościołów drewnianych, ale także budowa nowych świątyń, które niemal w całości nie mają żadnego wyrazu artystycznego. Istniejące kościoły drewniane spełniają bardzo ważną rolę w krajobrazie kulturowym. Jednym z kilku najpiękniejszych obiektów tego typu w Polsce jest XVI-wieczny kościół w Boguszycach w diecezji łowickiej. Wyróżnia się on wśród trójnawowych świątyń drewnianych. Wspaniałe polichromie z 1558 r. należą do najstarszych i najznakomitszych malowideł ściennych w tego rodzaju kościołach w Polsce. Obiekt ten jest jednak zupełnie nieznany, w przeciwieństwie do świątyń w Dębnie Podkarpackim czy w Orawce. Niestety, kościół w Boguszycach i jego polichromie znajdują się w złym stanie konserwatorskim;
  • budownictwo uzdrowiskowe: Otwock, Milanówek, Podkowa Leśna, Konstancin. Architektura "letniskowa", uzdrowiskowa tych podwarszawskich miejscowo­ści inspirowana była wzorcami architektury dworkowej, neogotyckiej i stylem zakopiańskim. Wille, pałace i romantyczne dworki liczą w tych miejscowościach ponad 550 interesujących przykładów objętych opieką konserwatorską;
  • budownictwo miejskie - ratusze, kamienice czynszowe: Gostynin, Grójec, Mława, Płock, Sierpc, Siedlce, Sochaczew, Szydłowiec;
  • budownictwo przemysłowe: Żyrardów, Marki;
  • zabytki archeologiczne na terenie całego województwa, a zwłaszcza nad Świdrem i w okolicach Pruszkowa.

Dla tych, którzy chcieliby wędrować najciekawszymi szlakami Mazowsza, warto zaproponować przynajmniej trzy następujące trasy:

  • 1. Warszawa - Jabłonna - Modlin - Czerwińsk - Wyszogród - Płock - Sierpc.
  • 2. Warszawa - Marki - Radzymin - Ko­byłka - Wyszków - Pułtusk - Przasnysz.
  • 3. Warszawa - Pruszków - Milanówek - Grodzisk - Żyrardów - Radziejowice - Grójec - Radom - Orońsko - Szydłowiec.

Na Mazowszu, poza Warszawą, nie ma obiektów zabytkowych najwyższej klasy. Brak tu zabytków wpisanych na listę światowego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, a także pomników historii wpisanych na listę krajową przez Prezydenta RP. Znajdziemy jednak obiekty unikatowe i niezwykle, które można by polecić turyście krajowemu i zagranicznemu. Dotyczy to zwłaszcza łowickiego, a w nim Nieborowa i Arkadii, które znalazły się obecnie poza obrębem woj. mazowieckiego, a niewątpliwie należą do historycznego Mazowsza.

Franciszek Midura

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk,
Redakcja zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji tekstów.
ORIENT