PTTK GOŚCINIEC PTTK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZEGO
Kwartalnik
3 (7)/2002
ISSN 1642-0853

Mamy w kraju 9 takich terenów wśród prawie 400 na świecie

Polskie rezerwaty biosfery


Na Konferencji Generalnej UNESCO w 1970 r. ustanowiono Program "Człowiek i Biosfera" (M&B - "Man&Biosphere"). Określono wówczas konieczną "dostępność niezakłóconych terenów naturalnych, a także terenów, na których naukowcy będą kontrolować stopień ich przekształceń". Tak doszło do utworzenia rezerwatów biosfery nowej międzynarodowej formy ochrony przyrody.

W ciągu ponad trzydziestu lat ustanowiono szczególną formę ochrony około 400 takich obszarów w prawie 100 krajach, gdzie występują charakterystyczne dla danego regionu, kraju bądź strefy klimatycznej zespoły roślinności, gatunki zwierząt oraz coraz mniej liczne zachowane krajobrazy naturalne. Zaledwie kilkadziesiąt z nich ma charakter międzynarodowy, a wśród nich jest już dziewięć polskich rezerwatów biosfery, z których 4 mają charakter transgraniczny. Kolejnym, a drugim na świecie, rezerwatem trójpaństwowym na pogranicznych terenach Polski, Białorusi i Ukrainy, może stać się utworzony w 2002 r. Rezerwat Biosfery "Polesie Zachodnie". W 1982 r. zostały określone "obowiązki" rezerwatów biosfery, jako obszarów o szczególnym znaczeniu dla społeczeństw krajów macierzystych i społeczności międzynarodowej, a przede wszystkim dla badań naukowych. Te powinności to *zachowanie różnorodności biologicznej, ekosystemów naturalnych i zasobów genetycznych, **zapewnienie możliwości wielorakich badań ekologicznych i środowiskowych, ***stwarzanie warunków dla edukacji na poziomie popularnym i kształcenia specjalistów. W taki sposób dopełniono bardziej szczegółowo zadania wynikające z definicji ogólnej, opisującej rezerwaty biosfery jako tereny na lądzie, nad brzegami wód lądowych i morskich, spełniające międzynarodowe standardy ochrony przyrody i krajobrazu naturalnego i kulturowego, to tereny reprezentujące najważniejsze ekosystemy kontynentalne, regionalne i krajowe, to niezależne jednostki służące badaniom naukowym.

Pierwsze polskie obszary wpisane na listę Programu M&B uzyskały taki status w 1977 r. Był to najstarszy w naszym kraju park narodowy - Białowieski, a także Babiogórski i Słowiński PN - jedyny europejski park chroniący ruchome wydmy nadmorskie, oraz unikatowy w skali europejskiej i światowej rezerwat ptasi łabędzia niemego "Jezioro Łuknajno" (część jeziora Śniardwy). W 1992 r. przybył kolejny - RB "Karpaty Wschodnie", zarazem osobliwy w skali europejskiej, pierwszy tego rodzaju obszar obejmujący tereny należące do trzech państw - Polski, Ukrainy i Słowacji. Przy okazji warto zaznaczyć, że z terenu Polski jego obszar tworzą Bieszczadzki PN oraz dwa parki krajobrazowe - Ciśniańsko-Wetliński i Doliny Sanu.

Międzynarodowy rezerwat bieszczadzki to pierwszy na świecie taki obszar chroniony, ustanowiono go na łącznie ponad 213,2 tys. ha. Pod względem różnorodności biologicznej, urozmaicenia siedlisk i zbiorowisk oraz gatunków roślin i zwierząt należy do rzędu pierwszych spośród 230 obszarów w Polsce, proponowanych także do umieszczenia wśród obiektów Natura 2000. Ponadto od kilku lat chlubi się z wyróżnienia Dyplomem Europy, jako drugi w Polsce, po Białowieskim PN, oraz zgłoszeniem jego kandydatury do wyróżnienia tytułem Obiektu Światowego Dziedzictwa Ludzkości (znajdzie się na tej liście obok Białowieskiego PN). Wniosek taki uzasadnia znaczenie jego obszaru dla nauki, ochrony oraz zachowania walorów przyrody i krajobrazu w skali międzynarodowej. Warto wspomnieć, że Bieszczadzki PN to jeden z 9 naszych parków narodowych w górach, trzeci pod względem wielkości z polskich parków narodowych, a największy z obejmujących tereny górskie (6 znajduje się w Karpatach, 2 w Sudetach, jeden a w Górach Świętokrzyskich).

Dwa kolejne nasze rezerwaty biosfery mają charakter międzynarodowy. Ustanowiono je również w 1992 r. jako transgraniczne - polsko-słowacki w Tatrach i polsko-czeski w Karkonoszach, czyli Tatrzański PN i Tatransky Narodni Park (TANAP) oraz Karkonoski PN i bliźniaczy Krkonssky NP. Park tatrzański w polskiej części od wielu lat trwa w ciągłym zagrożeniu ze strony lokalnych samorządów i pseudo menedżerów, do niedawna urzędujących także w Warszawie. Ostatnio okazało się, że nowy dyrektor TPN jest jednym z 3 członków Rady Nadzorczej Polskich Kolei Linowych, czyli firmy zagrażającej parkowi od ponad 65 lat i sposobiącej się, za zgodą tegoż dyrektora, do zwiększenia ruchu pasażerskiego o 100 procent. Zagrożenia przez projektowanie olimpiady zimowej, czy programu rozbudowy urządzeń narciarskich (z tunelem w Tatry Słowackie), zwanego "trzy doliny", które często określane są karykaturalnie jako modelowe projekty "zrównoważonego rozwoju regionu". Podobne projekty dotyczą części Karkonoskiego PN. Obydwa parki - tylko po polskiej stronie granicy - odwiedzane są w Tatrach przez prawie 4 mln osób, zaś w Karkonoszach przez około 2 mln osób rocznie. Warto wiedzieć, że z naszego TPN usuwa się rocznie prawie 1,5 tys. ton odpadów, a ostatnio zaangażowano do ich usuwania aż 3 firmy. Istnieje niebezpieczeństwo, że próby realizacji tych projektów i niemożność spełnienia wymagań ochronnych, mogą skłonić organa kontrolne M&B do kwestionowania w obu przypadkach sposobu zarządzania i działania oraz statusu ochrony przyrody w tych dwóch naszych rezerwatach biosfery.

Na listę rezerwatów biosfery na początku 2001 r. jako ósmy z kolei w Polsce wpisano Kampinoski PN. Umieszczenie tego parku na światowej liście cennych obszarów podkreśla jego znaczenie dla nauki i jako reprezentanta osobliwości przyrodniczych centralnych części naszego kraju. Park dotyka do południowo-wschodnich granic Warszawy, leży na terenie aż 17 gmin z 6 powiatów. Zgodnie ze standardem Programu M&B ma 3 strefy: centralną - czyli ochrony ścisłej w Kampinoskim PN, buforową - czyli ochrony czynnej, gdzie m.in. następuje zalesianie w celu przebudowy drzewostanów i renaturyzacja terenów podmokłych, i strefę przejściową, w której jest 8 rezerwatów przyrody. Kampinoski PN znany jest w Polsce z pomyślnego przywrócenia na tym terenie zagrożonych wyginięciem łosia, bobra i rysia, oraz roślin - cisa, buka i modrzewia polskiego. Osobliwością tego parku jest pasmowy przemienny układ wydm i terenów podmokłych, 16 tys. gatunków zwierząt od mikroskopijnych po duże ssaki kopytne i drapieżne koty oraz ptaki tak rzadkie, jak bociany czarne, kruki i bieliki, a m.in. ponad 80 gatunków zagrożonych wyginięciem i 280 chronionych. Jak każdy z polskich parków narodowych i rezerwatów biosfery są one od początku swego istnienia naturalnymi laboratoriami naukowymi.Do rezerwatów biosfery, jednocześnie o znaczeniu lokalnym i międzynarodowym, zaliczono na początku 2002 r. jako dziewiąty polski, utworzony w 1990 r. Poleski Park Narodowy obejmujący tereny naszego Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, Sobiborskiego Parku Krajobrazowego, sąsiadujące z nimi tereny Pojezierza Szackiego na Ukrainie, które znalazło się w granicach Szackiego Parku Narodowego. Nasz park narodowy na Polesiu w chwili utworzenia w 1990 r. miał zaledwie 4,8 tys. ha, a więc był jednym z najmniejszych polskich parków narodowych. Od 1999 r. ma ponad 9,7 tys. ha. Na światowej liście Programu M&B polskie i ukraińskie tereny chronione są wpisane jako Międzynarodowy Rezerwat Biosfery "Polesie Zachodnie". Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie jest częścią rozległego Polesia w większości położonego poza granicami Polski, zostało uznane również za obszar godny umieszczenia wśród terenów objętych europejską siecią Natura 2000. Pierwsze projekty rezerwatu na Polesiu zgłaszano już w 1991 r. W 1997 r. polsko-ukraińska grupa robocza ds. współpracy w dziedzinie ochrony przyrody podjęła starania o utworzenie rezerwatu "Polesie Zachodnie" na terenie obydwu państw. W 1998 r. projekt uzyskał pozytywną rekomendację Polskiego Komitetu M&B i wpisano go na listę kandydatów. W maju 2000 r. projekt rezerwatu zaakceptowały samorządy regionu Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, władze wojewódzkie i organizacje ekologiczne. Po 10 latach istnienia Poleskiego PN w lipcu 2000 r. wniosek zaakceptowała Państwowa Rada Ochrony Przyrody.

Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie to największe w naszym kraju na pograniczu krainy Wyżyn i Niżu Polskiego zgrupowanie 62 jezior o powierzchni ponad jeden hektar. Są to obszary trwale podmokłe, z typowymi dla tej krainy torfowiskami i bagnami. Szczególnie wartościowe dla nauki są rzadkie gatunki sinic i zielenic, opisano prawie 350 gatunków glonów. Osobliwością w skali europejskiej jest ponad 1460 gatunków roślin naczyniowych, w tym około 200 gatunków roślinności atlantyckiej i kontynentalnej. W płytkich jeziorach utrzymuje się 530 gatunków zwierząt bezkręgowych, 35 gatunków ryb, należąca do najliczniejszych w Polsce populacja żółwia błotnego oraz ponad 150 gatunków ptaków lęgowych. Istotne jest również zachowanie na Polesiu Zachodnim wielu gatunków coraz rzadszych roślin użytkowych takich jak: proso, pasternak, soczewica, i liczne odmiany drzew owocowych. Wśród zwierząt do osobliwości zaliczane są druga pod względem liczebności (po Bagnach Biebrzańskich) populacja wodniczki, dubelt, derkacz, bielik, orlik krzykliwy, błotniak łąkowy oraz zwierzęta reliktowe - konik podlaski i owca wrzosówka.

W skład Rezerwatu Biosfery "Polesie Zachodnie" wchodzą Poleski PN oraz parki krajobrazowe: Poleski, "Pojezierze Łęczyńskie", Sobiborski, Chełmski. Warto wspomnieć, że na Białorusi są także tereny chronione - zapowiedniki Sporowskij, Wygonoszczanskoje, Leninskij i Pripiatskij. Poleski PN spełnia wymóg bycia obszarem atrakcyjnym w skali międzynarodowej, dostępnym dla badaczy i zwiedzających, a więc także w edukacji przyrodniczej. Corocznie odwiedza park około 100 tys. osób oraz kilkudziesięciu naukowców i studentów, m.in. z placówek badawczych z Niemiec, Ukrainy, Czech, Danii, Holandii, Francji, Szwecji. Park przyczynił się do powstania 350 prac naukowych, dyplomowych i kilkuset publikacji popularnych w prasie codziennej i czasopismach ekologicznych. Stale w parku pomnażają wiedzę o jego różnorodności i cennych zasobach także polscy naukowcy i dyplomanci z uniwersytetów, uczelni technicznych oraz instytutów w Lublinie, Łodzi, Wrocławiu, Warszawie, Krakowie.

Poleski PN jako jeden z dwóch w kraju (obok Wigierskiego PN) jest od początku swego istnienia pod patronatem Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego oraz pokrewnych instytucji badawczych z zagranicy. Typowe dla tego parku są utworzone znacznie wcześniej na tym terenie rezerwaty, obejmujące typowe zespoły roślinne, zwierzęce i tereny podmokłe - Jezioro Długie, Jezioro Moszne, Torfowisko Orłowskie i Durne Bagno. O charakterze parku wiele mówi jego symbol - żuraw, jeden z najcenniejszych polskich ptaków, wybitna "postać" poleskich terenów podmokłych. Chlubą parku są także liczne rodziny bobrów i łosi. Od kilku lat park jest terenem badań i pomnażania populacji żółwi błotnych.

Jak dotąd najmniej takich obszarów uznano za rezerwaty biosfery na terenie Azji, Afryki i Ameryki Południowej. Europejskie tereny są stosunkowo niewielkie, ale za to z bardzo dobrze zachowanymi zasobami przyrodniczymi. Liczba takich obszarów w Polsce i na naszych terenach pogranicznych mówi o konieczności i możliwościach pomyślnego rozwijania współpracy międzynarodowej w zakresie ochrony przyrody. Polski Narodowy Komitet Programu M&B czyni starania o uznanie za rezerwaty biosfery m.in. Borów Tucholskich, Doliny Biebrzy i Wielkich Jezior Mazurskich. Utworzone dotąd rezerwaty biosfery na pograniczu z krajami sąsiadującymi z Polską to wymowny dowód takiej dobrej współpracy i uznania terenów pogranicznych za najbardziej wartościowe pod względem przyrodniczym. Warto pamiętać, że każdy rezerwat co 10 lat podlega ocenie podczas wizytacji przez międzynarodowy zespół specjalistów. Przedmiotem oceny są jego walory naturalne i stopień ich przekształcenia, zwraca uwagę na zagrożenia degradujące te walory, czy wręcz szkody powstałe na tym terenie.

Inicjatywa tworzenia rezerwatów biosfery należy do lokalnych komitetów - u nas do Polskiego Narodowego Komitetu UNESCO "Człowiek i Biosfera" - organów Międzynarodowej Rady Koordynacyjnej Programu "M&B". O uznaniu za rezerwat biosfery decyduje dyrektor generalny UNESCO. Ważnym zadaniem rezerwatów biosfery jest utrzymywanie stałych dobrych kontaktów ze społecznościami i samorządami lokalnymi. Poleski PN i RB "Polesie Zachodnie" przyczyniają się do skutecznego promowania regionu, znanego z atrakcyjnych terenów dla turystyki i edukacji przyrodniczej. Polski Komitet "M&B" zachęca władze lokalne innych regionów kraju do wnioskowania o uznanie co najmniej kilku regionów w kraju za rezerwaty biosfery. Powinny być kontynuowane wieloletnie starania regionu Borów Tucholskich, gdzie w 1996 r. utworzono park narodowy, Bagien Biebrzańskich (park narodowy od 1993), Dorzecza Narwi (park narodowy od 1996 r.), Ujście Warty (park narodowy od 2000 r.), Wigierskiego PN, gdzie park narodowy istnieje od 1989 r.

Tomasz Kowalik

Wydawca: ZG PTTK, ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa
Adres redakcji: Zarząd Główny PTTK
ul. Senatorska 11, 00-075 Warszawa,
tel. 22 826-22-51, fax (22) 826-22-05,
e-mail: ageg@wp.pl
Kolegium redakcyjne: Andrzej Gordon (redaktor naczelny), Maria Janowicz (sekretarz redakcji), Łukasz Aranowski, Ryszard Kunce, Halina Mankiewicz, Cecylia Szpura, Bogusław Wdowczyk,
Redakcja zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji tekstów.
Korekta: Renata Otolińska
ORIENT